Mở cánh cửa số, mở lối vùng cao: Bài 1: Lớp học không bảng đen trên non cao

Những “thầy giáo” không bục giảng

Ở xã biên giới Lũng Cú xa xôi, lớp học ấy không có bảng đen, phấn trắng hay phòng học cố định. Nhà văn hóa thôn, không gian chợ phiên, thậm chí từng căn nhà của người dân đều có thể trở thành nơi bắt đầu một “buổi học”. Người đứng lớp cũng không phải những giáo viên theo nghĩa thông thường. Đó là cán bộ xã, đoàn viên thanh niên, thành viên Tổ công nghệ số cộng đồng, lực lượng Công an, Quân sự, Biên phòng…

Bài học đôi khi bắt đầu chỉ từ những thao tác rất nhỏ: mở điện thoại, kiểm tra kết nối mạng, tìm đúng ứng dụng, đăng nhập, đọc thông tin trên màn hình. Với người đã quen sử dụng điện thoại thông minh, những việc ấy có thể chỉ mất vài phút. Nhưng, với một người lần đầu tiếp cận dịch vụ số, mỗi biểu tượng trên màn hình đều cần được chỉ dẫn cặn kẽ.

Với phương châm là “cầm tay chỉ việc”, những tổ hướng dẫn ấy không chỉ tuyên truyền để người dân hiểu công nghệ số quan trọng thế nào, điều họ hướng đến là sau mỗi buổi hướng dẫn, người dân phải tự mình làm được một việc cụ thể trên chiếc điện thoại.

Trong một buổi đi chợ phiên, anh Ly Mí Pó ở thôn Ma Xí (xã Lũng Cú) được cán bộ Đồn Biên phòng Lũng Cú trực tiếp hướng dẫn sử dụng điện thoại thông minh, tải ứng dụng VNeID, đăng nhập, thực hiện dịch vụ công trực tuyến, thanh toán không dùng tiền mặt, sử dụng ứng dụng ngân hàng và tra cứu thông tin trên Internet. “Ban đầu tôi còn bỡ ngỡ, nhưng thực hiện nhiều lần tôi đã dần quen. Qua đây, tôi nhận thấy rằng công nghệ số rất thiết thực với cuộc sống của người dân”, anh Pó chia sẻ. Từ một buổi hướng dẫn như vậy, chiếc điện thoại vốn chủ yếu dùng để nghe, gọi bắt đầu có thêm nhiều chức năng khác.

Theo chân Tổ công nghệ số cộng đồng ở xã Tùng Vài trong một buổi hỗ trợ người dân cài đặt ứng dụng, tích hợp giấy tờ và các tiện ích trên VNeID, có thể thấy phần việc của những “thầy giáo số” không đơn thuần là cài đặt một ứng dụng. Họ bắt đầu từ việc kiểm tra kết nối mạng, mở đúng ứng dụng, hướng dẫn cách đăng nhập, giải thích từng biểu tượng rồi để người dân tự thao tác.

Với người trẻ, những thao tác ấy thường được tiếp nhận nhanh hơn. Nhưng với người cao tuổi, người hướng dẫn phải kiên nhẫn hơn: chỉ vào màn hình, nói chậm từng bước, chờ người dân thực hiện rồi mới chuyển sang thao tác tiếp theo. Có khi phải hướng dẫn lại nhiều lần, điều quan trọng là cán bộ không làm thay. Từ chỗ “làm thay”, những tổ công nghệ số cộng đồng đang chuyển sang “hướng dẫn để người dân tự làm”. Đây cũng là điểm quan trọng trong quá trình phổ cập kỹ năng số ở xã biên giới Tùng Vài.

Phó Chủ tịch UBND xã Tùng Vài Nguyễn Trọng Tùng cho biết, xã triển khai phong trào “Bình dân học vụ số” theo tinh thần “đi từng ngõ, gõ từng nhà, rà từng người”, tập trung nâng cao kỹ năng sử dụng công nghệ số, dịch vụ công trực tuyến và các nền tảng số thiết yếu. Theo ông Nguyễn Trọng Tùng, xã phấn đấu 90% cán bộ, công chức, viên chức, người lao động các đơn vị xã tham gia khóa học “Chương trình Phổ cập kỹ năng số dành cho cán bộ, công chức, viên chức và người lao động trong cơ quan nhà nước”; 80% người dân trong độ tuổi trưởng thành tham gia khóa học “Chương trình Phổ cập kỹ năng số dành cho người dân””.

Thu hẹp khoảng cách số

Mặc dù người dân đã được tuyên truyền, hướng dẫn về kỹ năng số nhưng, sau mỗi lần màn hình điện thoại sáng lên, một bài toán khác của chuyển đổi số vùng cao Tuyên Quang cũng hiện rõ: không phải người dân nào cũng có khả năng sử dụng công nghệ như nhau. Với người trẻ, điện thoại thông minh đã trở thành thiết bị quen thuộc. Việc làm quen với các ứng dụng, tìm kiếm thông tin, thanh toán điện tử hay sử dụng các tiện ích trực tuyến vì thế cũng nhanh hơn. Trong khi đó, nhiều người cao tuổi vẫn chủ yếu dùng điện thoại để nghe, gọi. Đăng nhập, xác thực, quét mã QR hay thực hiện thủ tục trực tuyến vẫn là những thao tác dễ gây lúng túng, thậm chí phải nhờ người khác hỗ trợ.

Không chỉ vậy, một số người dù đã sử dụng điện thoại thông minh nhưng chưa biết cách khai thác công nghệ an toàn, hiệu quả; chưa có kỹ năng bảo vệ tài khoản trước những tệp tin, nội dung bất thường và các nguy cơ về an toàn, bảo mật... Hơn thế, ở vùng cao, khoảng cách số còn chịu tác động bởi địa hình rộng, dân cư phân tán, ngôn ngữ, điều kiện kinh tế, khả năng tiếp cận thiết bị và đường truyền. Với một bộ phận đồng bào dân tộc thiểu số, những thuật ngữ công nghệ mang nặng tính kỹ thuật cũng có thể trở thành một rào cản. Vì thế, xóa “vùng lõm” số không thể chỉ bắt đầu từ hạ tầng. Có đường truyền, có thiết bị nhưng nếu người dân không biết sử dụng thì công nghệ vẫn chưa thực sự đi vào cuộc sống.

Từ thực tiễn cơ sở, bài toán đặt ra là phải đồng thời bảo đảm cơ sở hạ tầng thông tin, giúp người dân thực sự sử dụng được công nghệ trong cuộc sống; nâng cao kỹ năng khai thác thông tin, sử dụng dịch vụ số an toàn cho người trẻ; đồng thời kiên trì hướng dẫn người cao tuổi từ những thao tác đơn giản nhất. Vậy nên, chuyển đổi số không chỉ là câu chuyện của công nghệ. Đó còn là quá trình hình thành một năng lực mới trong mỗi bản làng để người dân có thể tự mình tiếp cận dịch vụ, thông tin và cơ hội thay vì luôn phải chờ người khác làm thay.

Với anh Lý Đức Trung (xã Quản Bạ) chuyển đổi số giúp người dân tiết kiệm thời gian, chi phí đi lại. Nhiều thủ tục trước đây phải đến cơ quan nhà nước nay có thể thực hiện trên môi trường điện tử, giúp người dân tiếp cận thông tin nhanh hơn, minh bạch hơn và góp phần nâng cao chất lượng phục vụ của chính quyền cơ sở. “Từ công nghệ số còn góp phần quan trọng trong phát triển kinh tế. Trên các nền tảng số, tôi đã tiến hành quảng bá, giới thiệu các sản phẩm đặc trưng của dân tộc mình đến thị trường khách hàng trong và ngoài tỉnh”, anh Trung chia sẻ.

Năm 2026, tỉnh Tuyên Quang phấn đấu duy trì 100% thủ tục hành chính đủ điều kiện được cung cấp trực tuyến toàn trình; nâng tỷ lệ hồ sơ xử lý trực tuyến lên trên 95%; nâng tỷ lệ doanh nghiệp nhỏ và vừa sử dụng nền tảng số đạt trên 75%; 100% doanh nghiệp sử dụng hóa đơn điện tử; trên 90% dân số trưởng thành có tài khoản thanh toán điện tử.

Ở những bản làng vùng cao Tuyên Quang, những lớp “Bình dân học vụ số” vẫn tiếp tục diễn ra mà không có bảng đen, phấn trắng hay tiếng trống báo giờ vào tiết. Thứ duy nhất được lặp lại là những thao tác tưởng chừng rất nhỏ: mở điện thoại, tìm ứng dụng, đăng nhập, đọc thông tin, chạm vào màn hình rồi tự mình thực hiện lại.

Giữa đại ngàn gian khó ấy, màn hình điện thoại sáng lên trong đôi tay còn có phần vụng về của người dân. Thao tác có thể chậm nhưng mỗi lần tự làm được thêm một việc, khoảng cách với thế giới số lại được rút ngắn thêm một chút. “Bình dân học vụ số” vì thế không chỉ đưa công nghệ đến gần người dân vùng cao. Quan trọng hơn, đó là quá trình giúp người dân từng bước có thêm một năng lực để tự mình tiếp cận dịch vụ, thông tin và mở ra những cánh cửa mới, cơ hội mới.