"Màu dân tộc" qua đường nét, hình khối

Tất cả vì tiền tuyến, thống nhất nước nhà

Trong những năm tháng miền Bắc là hậu phương vững chắc cho tiền tuyến, vừa chắc tay súng, vừa vững tay búa kiến thiết nước nhà, nhiều nghệ sĩ tạo hình đã tập trung khắc họa sinh động khí thế, tinh thần đoàn kết trong lao động, sản xuất, tất cả vì tiền tuyến. Tranh bột màu trên giấy Tát nước chống hạn (1956) của danh họa Nguyễn Tư Nghiêm ra đời trong hoàn cảnh này và được trưng bày lần đầu tại Triển lãm Mỹ thuật toàn quốc năm 1958. Bức tranh diễn tả quang cảnh các nông dân tích cực tát nước từ ruộng thấp lên ruộng cao bằng gầu dai và gầu sòng. Nhịp tát nước liên tục, dồn dập được thể hiện sống động, phản ánh bầu không khí lao động khẩn trương. Phía xa, những thửa ruộng đã được cấy phủ xanh, mương thủy lợi đầy ắp nước và những khóm tre xanh tốt bao phủ xóm làng chính là thành quả sau những giờ lao động vất vả. Bức tranh cũng gợi ẩn dụ cho thấy tinh thần quyết tâm phục hồi kinh tế, chi viện miền Nam, đấu tranh thống nhất nước nhà.

Cùng thời kỳ, tác phẩm điêu khắc Gieo mạ và Gặt mùa được họa sĩ, nhà điêu khắc Huỳnh Công Nhãn (Huỳnh Phương Đông) sáng tác khi ra Bắc học Trường Cao đẳng Mỹ thuật Việt Nam. Hai tác phẩm khắc họa một nông dân tay cầm thúng, tay gieo mạ; một nông dân tay cầm liềm, tay ôm bó lúa trong mùa thu hoạch. Bằng ngôn ngữ tả thực, tác giả làm nổi bật vẻ đẹp người phụ nữ trong lao động. Bề mặt tượng để lộ những vệt gọt, miết, được phủ màu nâu mộc mạc, gợi lên vẻ gần gũi của làng quê Bắc Bộ…

Tái hiện hình ảnh rất đỗi đời thường của thời gian khó, tác phẩm Đưa cơm ra đồng của nhà điêu khắc Nguyễn Quốc Hùng chạm vào ký ức chung của nhiều người từng đi qua thời chiến tranh. Tác giả cho biết, bức tượng được sáng tác năm 1979, bắt nguồn từ cảm xúc khi nghe bài hát Đưa cơm cho mẹ đi cày của nhạc sĩ Hàn Ngọc Bích.

“Khi bài hát ra đời năm 1970, tôi đang học lớp 10 ở nơi sơ tán. Trên đường đi học về mỗi ngày, tôi thường bắt gặp những em nhỏ mang cơm ra đồng cho mẹ” - nhà điêu khắc Nguyễn Quốc Hùng kể. Đó là những năm tháng đế quốc Mỹ tiến hành cuộc chiến tranh phá hoại miền Bắc, phần lớn đàn ông, trai tráng đã lên đường ra mặt trận. Ở quê nhà, phụ nữ đảm đương việc đồng áng, tăng gia sản xuất với phong trào Ba đảm đang, tay súng tay cày. Những đứa trẻ 6 - 7 tuổi lẽ ra chỉ học hành và vui chơi, cũng sớm tham gia vào công việc gia đình, từ chăm em, chăn trâu, cắt cỏ, đưa cơm ra đồng cho mẹ… Chính từ những hình ảnh đời thường đó, ý tưởng về bức tượng dần hình thành.

Bức tượng ra đời trong bối cảnh đất nước còn nhiều thiếu thốn, quân dân ta tiếp tục bảo vệ biên giới phía Bắc, tác giả thay vì sử dụng chất liệu bền vững hơn, đã dùng thạch cao làm vật liệu trung gian. Khắc họa hình tượng một bé gái nông thôn bụ bẫm, hoạt bát, vui tươi, tượng được phủ sắc nâu đất mộc mạc - màu sắc chắt lọc từ ruộng đồng, mang lại cảm giác thân thương, gần gũi…

Kho tàng ký ức thị giác của dân tộc

Những bức tranh, tượng trên nằm trong dòng chảy rộng lớn của mỹ thuật Việt Nam sau năm 1954. Hiệp định Genève được ký kết, miền Bắc bước vào một chặng đường lịch sử mới. Vừa ra khỏi chiến tranh, đời sống còn nhiều khó khăn, tại những cánh đồng, công trường, nhà máy, nông trường và các vùng quê, phong trào thi đua lao động sản xuất được phát động rộng khắp.

Họa sĩ Vi Kiến Thành, Phó Chủ tịch Hội Mỹ thuật Việt Nam cho biết, thời kỳ ấy, nhiều họa sĩ, nhà điêu khắc đã đến hợp tác xã, công trường, nhà máy để cùng sống, cùng làm việc, sáng tác những tác phẩm về sự nghiệp xây dựng đất nước, về những người lao động bình dị đang làm việc quên mình trên đồng ruộng, trong công xưởng, trong hầm lò và các công trình xây dựng…

Các chuyến đi thực tế đã mở rộng không gian của mỹ thuật, đưa những người rất đỗi bình thường vào vị trí trung tâm của tác phẩm. Những nông dân, công nhân, dân quân, phụ nữ, trẻ em... xuất hiện cùng công việc hàng ngày: gieo mạ, gặt lúa, chăn bò, đóng thuyền, khai thác than, sản xuất trong nhà máy. Hàng loạt tác phẩm như Trong lò than nhà máy điện Yên Phụ, Tổ đổi công đập lúa, Lao động vì miền Nam, Chăn bò, Trên đồng cỏ nông trường Đồng Giao, Ngư dân vùng biển vá lưới... cho thấy một nền mỹ thuật hướng về đời sống và phản ánh kịp thời những chuyển động của xã hội.

Các tác phẩm đang được giới thiệu trong triển lãm Ký ức những năm tháng không quên, diễn ra tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam nhân kỷ niệm 81 năm Quốc khánh 2/9. Theo Giám đốc Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam Nguyễn Anh Minh, triển lãm lựa chọn giới thiệu hơn 50 tác phẩm thuộc nhiều thể loại và chất liệu khác nhau như sơn dầu, sơn mài, lụa, bột màu, chì… với các loại hình hội họa, đồ họa, điêu khắc về chủ đề xây dựng đất nước, đưa công chúng trở về với ký ức của công cuộc kiến thiết quê hương những thập niên 1950 - 1980 của dân tộc.

Tham quan triển lãm, họa sĩ Ngô Xuân Bính nhận thấy, dù được sáng tác nhiều thập niên trước, không ít tác phẩm vẫn cho thấy những giá trị nghệ thuật đáng chú ý về cấu trúc, bố cục đến cách khai thác màu duyên dáng, tình cảm và đầy chiều sâu cảm xúc. Theo ông, chính tình cảm, tâm huyết và thái độ trân trọng cuộc sống của các nghệ sĩ đã thổi sức sống mới vào những đề tài quen thuộc như sinh hoạt, sản xuất hay chiến đấu. Có lẽ vì thế, nhiều tác phẩm vẫn chạm tới trái tim người xem hôm nay, thể hiện sinh động cách một thế hệ đã sống, làm việc và dựng xây Tổ quốc.

Di sản mỹ thuật, theo cách ấy, đã góp phần tạo nên kho tàng ký ức thị giác của dân tộc. Thời gian có thể làm thay đổi những cánh đồng, nhà máy, công trường; những con người trong tranh, tượng cũng có thể đã bước xa khỏi thời đại của mình. Nhưng dáng đứng, khuôn mặt, đôi bàn tay và nhịp lao động được nghệ sĩ lưu giữ vẫn còn đó. Từ những hình hài nghệ thuật ấy, quá khứ tiếp tục được nhìn thấy trong hiện tại. Mỗi lần đứng trước các tác phẩm, người xem có thể nhận ra trong đó bóng dáng của các miền quê, nơi có lớp lớp thế hệ đi trước đã lao động, chiến đấu bằng tất cả niềm tin vào tương lai đất nước.