Mạng xã hội và sức khỏe tâm thần trẻ em: Vấn đề cấp thiết cần hành động ngay

Ngày 15.8, tại Hà Nội, Vụ Học sinh, Sinh viên, Bộ Giáo dục và Đào tạo phối hợp với Trường Đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội (ĐHQGHN), UNICEF Việt Nam và Sáng kiến Z&Alpha tổ chức Hội thảo “Mạng xã hội và sức khỏe tâm thần của trẻ em, thanh thiếu niên: Một vấn đề cấp thiết cần hành động”.

Mục tiêu không phải tách trẻ em khỏi thế giới số

Dưới góc độ Bộ Giáo dục và Đào tạo, bà Bùi Thị Nhung, Phó Vụ trưởng Vụ Học sinh, Sinh viên nhấn mạnh, mạng xã hội đã trở thành một phần trong đời sống của trẻ em, thanh thiếu niên, mang lại nhiều cơ hội học tập, kết nối, sáng tạo và tìm kiếm sự hỗ trợ.

Tuy nhiên, việc sử dụng thiếu kiểm soát, cùng các nguy cơ như áp lực hình ảnh, so sánh xã hội, nội dung có hại, bắt nạt trực tuyến và xâm phạm dữ liệu cá nhân có thể ảnh hưởng đến sức khỏe tâm thần của trẻ.

Theo bà Bùi Thị Nhung, tác động của mạng xã hội không giống nhau đối với mọi trẻ em mà phụ thuộc vào nội dung, cách sử dụng, độ tuổi, hoàn cảnh và mức độ dễ bị tổn thương của từng em. Do đó, cần tránh cách tiếp cận cực đoan, đồng thời gắn bảo đảm an toàn số với chăm sóc sức khỏe tâm thần trong cùng một hệ thống phòng ngừa, phát hiện sớm, hỗ trợ trẻ em.

Bà cho rằng các giải pháp cần dựa trên quyền và lợi ích tốt nhất của trẻ, lắng nghe tiếng nói của trẻ, dựa trên bằng chứng và phù hợp với từng nhóm đối tượng. Cùng với việc hoàn thiện hành lang pháp lý, cần tăng cường an toàn ngay từ khâu thiết kế nền tảng, giáo dục kỹ năng số và sức khỏe tâm thần, hỗ trợ cha mẹ, giáo viên và củng cố các dịch vụ tham vấn, bảo vệ trẻ em.

“Mục tiêu không phải tách trẻ em khỏi thế giới số, mà cùng các em xây dựng một môi trường số an toàn, lành mạnh, tôn trọng quyền trẻ em và hỗ trợ sự phát triển toàn diện”, bà Bùi Thị Nhung nhấn mạnh.

Bà Lê Anh Lan, Chuyên gia Giáo dục UNICEF Việt Nam cho biết: “Bảo vệ sức khỏe tâm thần của trẻ em trên mạng xã hội không nằm ở cấm đoán hay tách các em khỏi thế giới số. Giải pháp bền vững cần sự cân bằng giữa Quyền được bảo vệ khỏi rủi ro với Quyền học tập, giải trí, tham gia và đặc biệt là Quyền được lắng nghe.

Dù tiềm ẩn nguy cơ, mạng xã hội vẫn đóng vai trò tích cực giúp thế hệ trẻ rèn luyện kỹ năng số, kết nối và phát triển toàn diện. Chính sách chỉ có thể thành công khi chúng ta tôn trọng trải nghiệm thực tế và đặt tiếng nói của chính các em làm trung tâm”.

Mạng xã hội tác động đến trẻ em, thanh thiếu niên như thế nào?

PGS.TS Trần Thành Nam, Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục, ĐHQGHN phân tích các tác động tích cực và tiêu cực của mạng xã hội đối với sức khỏe tâm thần của trẻ em và thanh thiếu niên.

Các bằng chứng nghiên cứu cho thấy các tác động tích cực của mạng xã hội đến thanh thiếu niên sử dụng một cách lành mạnh như tăng cường kết nối, cảm giác thuộc về và giảm cảm giác cô đơn, tăng cường cảm nhận được hỗ trợ về mặt xã hội, hỗ trợ hình thành bản sắc cá nhân, tăng khả năng tiếp cận các thông tin về sức khỏe tâm thần và khuyến khích tìm kiếm sự trợ giúp.

Mạng xã hội cũng đem đến những lợi ích với người có khó khăn về sức khỏe tâm thần như tạo điều kiện thuận lợi để họ kết nối, tương tác xã hội, tiếp cận mạng lưới hỗ trợ đồng đẳng, thúc đẩy sự tham gia và duy trì các hoạt động hỗ trợ.

Mặt khác, mạng xã hội cũng có những tác động tiêu cực đối với sức khỏe tâm thần của trẻ em và thanh thiếu niên khi các em sử dụng một cách không lành mạnh.

Các nghiên cứu đã cho thấy tác động tiêu cực của trải nghiệm bắt nạt và quấy rối trên mạng, sử dụng quá mức/lệ thuộc vào mạng xã hội và tiếp xúc, tương tác chủ động và thụ động với các thông tin tiêu cực, tin giả, độc hại, không phù hợp với lứa tuổi như gây căng thẳng, trẻ bắt chước thực hiện các hành vi nguy cơ và liên quan đến mức độ cảm nhận hạnh phúc thấp hơn, lòng tự trọng giảm, tăng biểu hiện trầm cảm, lo âu, giảm chất lượng giấc ngủ, hình ảnh bản thân.

PGS.TS Trần Thành Nam cũng phân tích các cơ chế của các tác động này ở góc độ tâm lý - xã hội.

Tác động của việc sử dụng mạng xã hội quá mức/lệ thuộc đến sức khỏe tâm thần có thể do sự so sánh về mặt xã hội thường diễn ra một cách vô thức và có thể dẫn đến những cảm xúc tiêu cực về bản thân, đặc biệt khi người dùng so sánh cuộc sống thường nhật của mình với những khoảnh khắc được chọn lọc, trau chuốt mà người khác chia sẻ.

Mạng xã hội định hình lòng tự trọng của thanh thiếu niên, đặc biệt thông qua sự công nhận trên mạng. Nhiều bạn trẻ gắn giá trị bản thân với số lượng lượt thích, bình luận và người theo dõi mà họ nhận được. Khi bài đăng của họ không nhận được nhiều tương tác, hoặc khi họ cảm thấy bị phớt lờ, điều đó có thể dẫn đến cảm giác lo âu, bị từ chối và nghi ngờ bản thân. Áp lực phải thể hiện một phiên bản hoàn hảo của chính mình trên mạng khiến họ căng thẳng.

Giao tiếp qua màn hình làm thay đổi cách thức trẻ giao tiếp, hạn chế việc học hỏi các kỹ năng xã hội, việc thiếu trải nghiệm tương tác xã hội thực tế làm tăng căng thẳng khi giao tiếp ngoài đời thực.

Tác động của trải nghiệm bị bắt nạt trên mạng tới sức khỏe tâm thần được diễn giải bởi các cơ chế với các yếu tố trung gian như cảm xúc tiêu cực mạnh và khả năng điều hòa cảm xúc, từ đó làm tăng nguy cơ lo âu, trầm cảm ở nạn nhân.

Nạn nhân cảm nhận về mức độ hỗ trợ xã hội thấp, dễ bị cô lập xã hội hơn vì hành vi bắt nạt qua công nghệ có thể mang tính lâu dài (ví dụ: hình ảnh bị đăng lên mạng xã hội), lan truyền nhanh đến nhiều người và xảy ra ở nhiều môi trường khác nhau (ví dụ: ở nhà, ở trường), khiến nạn nhân khó tránh né.

Mức độ hỗ trợ từ gia đình và bạn bè thấp, nhận thức tiêu cực về môi trường học đường là những yếu tố trung gian trong mối quan hệ giữa trải nghiệm bị bắt nạt trên mạng và vấn đề sức khỏe tâm thần như trầm cảm, lo âu, căng thẳng, ý nghĩ và hành vi tự sát.

Qua đó, PGS.TS Trần Thành Nam cho rằng: “Trẻ em đang lớn lên trong hai thế giới: thế giới thực và thế giới số. Trách nhiệm của chúng ta là làm cho cả hai thế giới ấy đều an toàn”.

Về mặt giải pháp, ông cho rằng: “Không có một giải pháp đơn ngành nào cho sức khỏe tâm thần trẻ em và thanh thiếu niên trong thời đại số. Giáo dục, tâm lý, y tế, công nghệ và chính sách phải cùng ngồi vào một bàn”.

Nhiều quốc gia có những hành động mạnh mẽ

PGS.TS Trần Thành Nam cho biết, Chính phủ Anh vào tháng 6.2026 đã tuyên bố cấm trẻ em dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội, với 90% phụ huynh ủng hộ. Úc đã thông qua luật tương tự với mức phạt lên đến 50 triệu AUD. Pháp vào tháng 7 vừa thông qua luật cấm trẻ dưới 15 tuổi, triển khai lần lượt từ tháng 9. Indonesia, Hàn Quốc cũng đã có những hành động mạnh mẽ.

“Những quyết định như thế cho thấy: sự lo ngại về tác động của mạng xã hội đối với sức khỏe tâm thần thế hệ trẻ không phải là cảm xúc của riêng một quốc gia – đó là xu hướng toàn cầu”, PGS.TS Trần Thành Nam nêu.

Tại Việt Nam, ngày 23.3.2026, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 468/QĐ-TTg phê duyệt Chương trình “Bảo vệ và hỗ trợ trẻ em phát triển trên môi trường mạng giai đoạn 2026 - 2030”. Chương trình đặt vấn đề bảo vệ và hỗ trợ trẻ em trong môi trường mạng trong một khung hành động dài hạn.

Tiếp đó, ngày 1.6.2026, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 973/QĐ-TTg phê duyệt Chương trình Sức khỏe học đường giai đoạn 2026 - 2035, tạo thêm cơ sở chính sách cho việc thúc đẩy sức khỏe và sự phát triển toàn diện của người học.

Ngày 13.7.2026, Cục Phát thanh, Truyền hình và Thông tin Điện tử, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công bố Dự thảo Nghị định sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 147/2024/NĐ-CP ngày 9.11.2024 của Chính phủ quản lý, cung cấp, sử dụng dịch vụ Internet và thông tin trên mạng.

Trong đó, Dự thảo đề xuất không cho phép trẻ dưới 16 tuổi tự mở tài khoản mạng xã hội, cha mẹ mở thay, quản lý nội dung và giờ giấc và tài khoản của trẻ chỉ được xem, không đăng bài và bình luận.

TS. Nguyễn Thành Vân, Sáng kiến Z&Alpha cho biết: “Khi thảo luận về ý nghĩa của bằng chứng khoa học, chúng ta cần giữ sự dè dặt đúng mức. Các nghiên cứu dịch tễ học luôn có yếu tố nhiễu và thường không thể đưa ra kết luận khẳng định hay phủ định hoàn toàn.

Tuy nhiên, việc hoạch định chính sách khó có thể chờ tới khi tranh cãi trong khoa học khép lại. Do đó, phần lớn các quyết định cấm và chính sách quản lý việc sử dụng mạng xã hội tại các quốc gia đã được đưa ra dựa trên tinh thần của ‘nguyên tắc phòng ngừa’.

Quyết định được đưa ra dựa trên chuẩn “cán cân bằng chứng” của luật dân sự tức bên nào nhiều khả năng đúng hơn thay vì chuẩn hình sự đòi hỏi bằng chứng khoa học phải thuyết phục đến mức ‘không còn hoài nghi hợp lý’.

Đó cũng chính là logic đằng sau làn sóng lập pháp tại các nước đặt độ tuổi tối thiểu để lập tài khoản mạng xã hội, dao động từ 13 đến 16 tùy quốc gia, bởi giai đoạn nhạy cảm nhất của não bộ rơi vào những năm đầu tuổi vị thành niên”.

Không dừng lại ở tranh luận “cấm” hay “không cấm”

Tại hội thảo, các chuyên gia nhấn mạnh, bảo vệ và thúc đẩy sức khỏe tâm thần cho trẻ em trong bối cảnh môi trường số không thể là trách nhiệm của riêng gia đình hay nhà trường, mà cần sự vào cuộc đồng bộ của Nhà nước, doanh nghiệp công nghệ, nhà trường, đội ngũ nhà giáo dục, gia đình, các tổ chức xã hội và toàn cộng đồng.

Mỗi chủ thể cần có vai trò và trách nhiệm cụ thể, từ hoàn thiện chính sách, pháp luật, xây dựng môi trường số an toàn, nâng cao năng lực giáo dục và tham vấn tâm lý đến đồng hành, hỗ trợ và tôn trọng tiếng nói của trẻ em.

Điều quan trọng là không dừng lại ở việc nhận diện những nguy cơ hay tranh luận về “cấm” hay “không cấm”, mà cần chuyển hóa nhận thức thành hành động cụ thể, thiết thực và có sự phối hợp đa bên, để xây dựng một hệ sinh thái an toàn, lành mạnh, giúp trẻ em được bảo vệ nhưng đồng thời vẫn được tham gia, học tập, tiếp cận tri thức và phát triển tích cực trong môi trường số.

Trong khuôn khổ hội thảo, một đề xuất chương trình nghiên cứu về chủ đề này sẽ được triển khai dưới sự chủ trì chuyên môn của Trường Đại học Giáo dục, ĐHQGHN.

Hội thảo là diễn đàn trao đổi đa chiều giữa các bên liên quan, góp phần thúc đẩy thảo luận giữa học thuật, kinh nghiệm quốc tế và quản lý nhà nước để từ đó đề xuất giải pháp phù hợp nhằm xây dựng môi trường số an toàn, lành mạnh hơn cho trẻ em và thanh thiếu niên, nâng cao nhận thức và năng lực bảo vệ sức khỏe tâm thần trong bối cảnh chuyển đổi số cũng như góp phần thực hiện và triển khai Chương trình “Bảo vệ và hỗ trợ trẻ em phát triển trên môi trường mạng giai đoạn 2026 - 2030” và Chương trình Sức khỏe học đường giai đoạn 2026 - 2035 mà Thủ tướng Chính phủ vừa ban hành.