Lý do thực sự khiến Mỹ - Iran chưa đạt được thỏa thuận

Đầu tuần này, Iran đã đưa ra đề nghị với Tổng thống Mỹ Donald Trump: mở lại eo biển Hormuz để đổi lấy việc Mỹ dỡ bỏ phong tỏa, trong khi các cuộc đàm phán hạt nhân vẫn tiếp diễn. Tuy nhiên, chỉ hai ngày sau, ông Trump bác bỏ đề xuất này và khẳng định sẽ duy trì phong tỏa cho đến khi Tehran chấp nhận các điều kiện của Washington liên quan đến chương trình hạt nhân.

Phát biểu trước truyền thông, ông Trump cho rằng biện pháp phong tỏa là “hiệu quả” và có thể buộc Iran phải nhượng bộ hoàn toàn.

Chính quyền Mỹ lý giải tình trạng bế tắc hiện nay là do sự chia rẽ sâu sắc trong nội bộ Iran, đặc biệt giữa giới quân sự và các nhà đàm phán. Ngoại trưởng Marco Rubio nhận định, các phe cứng rắn đang nắm quyền chi phối, trong bối cảnh Lãnh tụ tối cao mới Mojtaba Khamenei còn chưa có nhiều dấu ấn.

Trong bối cảnh này, Washington được cho là đang cân nhắc các phương án gây sức ép mới, bao gồm khả năng tiến hành các cuộc không kích có chọn lọc nhằm vào những lực lượng bị xem là cản trở tiến trình đàm phán. Theo một số nguồn tin, Chủ tịch Hội đồng Tham mưu trưởng Liên quân Mỹ Dan Caine đã trình lên Tổng thống Donald Trump các kịch bản tấn công “ngắn nhưng cường độ cao”.

Tuy nhiên, nhiều phân tích cho rằng, cách tiếp cận này của Mỹ có thể sai lầm. Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) đã cho thấy khả năng duy trì hoạt động sau nhiều năm chịu không kích, trừng phạt và tổn thất nhân sự cấp cao. Điều này khiến khả năng tổ chức này bị suy yếu chỉ bởi các đòn tấn công hạn chế trở nên khó xảy ra.

Đáng chú ý, các quan điểm cứng rắn không chỉ tồn tại trong IRGC mà hiện diện ở nhiều cấp độ trong hệ thống chính trị Iran. Do đó, việc nhắm mục tiêu vào một nhóm cụ thể có thể không tạo ra thay đổi mang tính quyết định.

Theo cách nhìn này, nguyên nhân cốt lõi của thế bế tắc hiện tại không phải là mâu thuẫn nội bộ Iran, mà là việc cả Mỹ và Iran đều tin rằng mình đang giành chiến thắng.

Hai cách nhìn về “chiến thắng”

Hiện nay, Mỹ cho rằng mình đã gây thiệt hại đáng kể cho năng lực quân sự của Iran, bao gồm hải quân, không quân, hệ thống tên lửa và một phần năng lực công nghiệp.

Trong khi đó, Tehran lại nhấn mạnh việc họ vẫn duy trì được hệ thống chính trị, không bị lật đổ, đồng thời chứng minh khả năng tác động đến an ninh khu vực, bao gồm kiểm soát eo biển Hormuz và gây sức ép tại vùng Vịnh.

Sự khác biệt trong nhận thức này khiến hai bên khó tìm được điểm chung tại bàn đàm phán.

Thực tế, trong các cuộc đàm phán tại Islamabad do Phó Tổng thống J. D. Vance dẫn đầu, phía Mỹ nhận thấy Iran hoàn toàn không đáp ứng các yêu cầu liên quan đến chương trình hạt nhân. Thay vì quay lại các cuộc tấn công, Tổng thống Donald Trump đã chọn biện pháp phong tỏa eo biển Hormuz, với kỳ vọng sẽ buộc Iran nhượng bộ chỉ sau vài ngày.

Tuy nhiên, Iran trong nhiều năm qua đã kiên quyết từ chối các yêu cầu chấm dứt hoàn toàn việc làm giàu uranium và hạn chế chương trình tên lửa. Nước này thậm chí đã chấp nhận đối đầu quân sự với Mỹ và Israel thay vì nhượng bộ. Vì vậy, Tehran khó có khả năng chấp nhận tại bàn đàm phán những điều mà họ tin rằng đối phương không thể đạt được bằng hành động quân sự.

Thế “giằng co” hiện tại

Theo các chuyên gia, Tehran có thể đang tính toán rằng họ đủ khả năng chịu đựng khó khăn kinh tế lâu hơn Mỹ, đặc biệt khi ông Donald Trump phải đối mặt với áp lực chính trị trong nước trước thềm bầu cử giữa nhiệm kỳ. Iran cũng có thể mở rộng sức ép bằng cách đe dọa các điểm nghẽn khác, chẳng hạn thúc đẩy lực lượng Houthi đóng cửa eo biển Bab el-Mandeb - tuyến hàng hải then chốt nối Biển Đỏ với Vịnh Aden.

Trước đó, Tổng thống Mỹ từng cân nhắc các bước leo thang mạnh như tấn công hạ tầng Iran hoặc triển khai bộ binh để mở lại eo biển Hormuz. Tuy nhiên, hiện ông tỏ ra thận trọng hơn, có thể do lo ngại các đòn trả đũa nhằm vào hạ tầng vùng Vịnh và nguy cơ xung đột kéo dài hơn. Dù vậy, ngay cả các đòn đánh hạn chế cũng khó tránh khỏi phản ứng từ Iran.

Ngay cả khi chiến sự được nối lại trong thời gian ngắn, khả năng cao kết cục vẫn không thay đổi: Iran tiếp tục từ chối các yêu cầu của Mỹ. Trong khi đó, nếu eo biển Hormuz bị đóng cửa kéo dài, tổn thất kinh tế toàn cầu sẽ gia tăng nhanh chóng. Ngân hàng Thế giới nhận định, cú sốc nguồn cung dầu hiện nay có thể đã là lớn nhất từ trước đến nay và còn có nguy cơ trầm trọng hơn.

Trong những tháng qua, nguồn năng lượng từ vùng Vịnh vẫn được duy trì nhờ các chuyến tàu đi qua trước khi chiến sự nổ ra, nhưng dòng chảy này đã dừng lại. Dự trữ đang cạn dần, và các sản phẩm tinh chế như phân bón, hóa dầu có nguy cơ thiếu hụt. Tác động sẽ lan rộng toàn cầu.

Những lựa chọn khó khăn

Trong bối cảnh hiện nay, theo các chuyên gia, Washington có thể đứng trước hai lựa chọn chính. Một là theo đuổi một thỏa thuận hạt nhân mới với Iran, có thời hạn dài hơn và các điều khoản chặt chẽ hơn so với thỏa thuận năm 2015, nhưng vẫn không thể loại bỏ hoàn toàn chương trình hạt nhân và tên lửa của Tehran.

Hai là chấp nhận một giải pháp tạm thời như Iran đề xuất: Iran mở lại eo Hormuz, trong khi các vấn đề cốt lõi chưa được giải quyết.

Một số đồng minh của Mỹ tại Trung Đông, đặc biệt là Israel và Các Tiểu Vương quốc Ảrập Thống nhất, có thể nghiêng về phương án thứ hai nếu không thể thuyết phục Washington tiếp tục chiến tranh. Từ góc nhìn của Israel, việc không có thỏa thuận hạt nhân có thể giúp duy trì khả năng tấn công Iran trong tương lai, đồng thời gia tăng áp lực kinh tế lên Tehran - yếu tố có thể dẫn đến bất ổn nội bộ.

Bế tắc chưa có lối ra

Mỹ bước vào cuộc chiến với mục tiêu giáng đòn quyết định vào Iran. Thế nhưng, dù năng lực quân sự của Iran đã bị tổn hại, cuộc chiến cũng vô tình trao cho Tehran đòn bẩy lớn hơn đối với thị trường năng lượng toàn cầu và các quốc gia vùng Vịnh.

Trong bối cảnh đó, các biện pháp quân sự hạn chế khó có thể tạo ra thay đổi căn bản, trong khi các lựa chọn ngoại giao đều tiềm ẩn nhiều rủi ro. Điều này khiến tiến trình tìm kiếm một thỏa thuận giữa Mỹ và Iran tiếp tục đối mặt với nhiều thách thức trong thời gian tới.