Luật Tiêu chuẩn lao động của Nhật BảnTạo khung khổ cho thị trường lao động số
Trong tiến trình thảo luận sửa đổi Luật Tiêu chuẩn lao động, sự gia tăng của người làm việc tự do, tài xế công nghệ, lao động qua nền tảng số cùng nhóm làm nhiều việc đồng thời đang buộc các nhà làm luật Nhật Bản phải làm rõ hai vấn đề cốt lõi: xác định phạm vi đối tượng được bảo vệ và phân định mức độ trách nhiệm của bên thuê lao động.
Kinh tế số đang làm thay đổi thị trường lao động Nhật Bản. Bên cạnh hợp đồng lao động truyền thống, nhiều hoạt động được tổ chức qua hợp đồng dịch vụ, hợp đồng ủy thác hoặc nền tảng trực tuyến. Một người có thể nhận việc từ nhiều khách hàng, tài xế tìm chuyến qua ứng dụng, còn nhân viên toàn thời gian nhận thêm việc. Những hình thức này mở rộng cơ hội thu nhập nhưng cũng đặt ra vấn đề bảo vệ khi xảy ra tai nạn, quấy rối hoặc chậm thanh toán. Đây là thách thức lớn trong đợt rà soát Luật Tiêu chuẩn lao động, được xem là cuộc cải cách quan trọng sau khoảng 40 năm do cách thức làm việc và cơ cấu nhân lực đã thay đổi đáng kể từ thập niên 80.

Ranh giới giữa người lao động và người làm việc tự do
Luật Tiêu chuẩn lao động Nhật Bản được ban hành năm 1947, khi quan hệ lao động chủ yếu tồn tại giữa doanh nghiệp và người làm công ăn lương. Tuy nhiên, tên gọi hợp đồng không phải yếu tố duy nhất quyết định một người có phải là “người lao động” hay không.
Theo hướng dẫn của Bộ Y tế, lao động và phúc lợi, tư cách người lao động được xác định dựa trên thực tế làm việc, không chỉ tên hợp đồng. Vì vậy, người ký hợp đồng ủy thác vẫn có thể thuộc phạm vi luật nếu bản chất quan hệ đáp ứng các tiêu chí pháp lý. Điều này đặc biệt quan trọng với các ngành sử dụng lao động qua nền tảng số. Một tài xế có thể được gọi là đối tác độc lập, nhưng mức độ kiểm soát của nền tảng và quyền tự quyết thực tế vẫn cần được xem xét.
Nếu được xác định là người lao động, họ có thể được hưởng các bảo vệ như giới hạn thời giờ làm việc, tiền lương tối thiểu và tiền làm thêm. Nếu là hợp đồng dịch vụ độc lập, việc bảo vệ chủ yếu dựa vào các quy định khác, trong đó có pháp luật về giao dịch với người làm việc tự do.
Nhật Bản không chờ sửa đổi toàn diện Luật Tiêu chuẩn lao động mới xử lý rủi ro đối với người làm việc tự do. Luật về giao dịch công bằng và môi trường làm việc giữa người làm việc tự do với doanh nghiệp, thường gọi là Luật Người lao động tự do, có hiệu lực từ ngày 1/11/2024. Luật đặt ra nghĩa vụ nhằm tăng minh bạch trong giao dịch và cải thiện điều kiện làm việc. Bên giao việc phải thông báo rõ nội dung và điều kiện giao dịch, đồng thời trả thù lao trong thời hạn luật định, về nguyên tắc không quá 60 ngày kể từ khi nhận sản phẩm hoặc dịch vụ.
Luật yêu cầu xây dựng cơ chế phòng chống quấy rối, gồm công khai chính sách, tiếp nhận và xử lý phản ánh, bảo vệ thông tin người khiếu nại. Người làm việc tự do không được bị đối xử bất lợi vì đã phản ánh hành vi quấy rối. Với một số hợp đồng ủy thác có thời hạn từ 6 tháng trở lên, doanh nghiệp chấm dứt giữa chừng hoặc không gia hạn phải báo trước ít nhất 30 ngày, trừ trường hợp ngoại lệ. Nếu được yêu cầu, doanh nghiệp cũng phải nêu lý do.
Những quy định này tạo ra lớp bảo vệ riêng cho người làm việc tự do, nhưng không đồng nghĩa họ tự động được hưởng toàn bộ quyền lợi của người lao động theo Luật Tiêu chuẩn lao động.
Làm nhiều công việc và bài toán cộng gộp thời gian lao động
Một thay đổi khác là xu hướng làm nhiều công việc cùng lúc, nghĩa là người lao động vừa làm việc chính tại doanh nghiệp, vừa nhận hợp đồng bán thời gian hoặc công việc độc lập. Hình thức này giúp tăng thu nhập nhưng khiến việc quản lý tổng thời gian làm việc phức tạp. Nếu mỗi doanh nghiệp chỉ theo dõi số giờ tại đơn vị mình, tổng thời gian lao động có thể vượt mức an toàn.
Vì vậy, làm nhiều công việc được đưa vào chương trình thảo luận của Hội đồng Chính sách lao động Nhật Bản. Tại phiên họp ngày 30/10/2026, tài liệu của Bộ Y tế, lao động và phúc lợi xác định đây là một nội dung cần xem xét cùng với ngày nghỉ theo luật định và giới hạn làm việc liên tục.
Vấn đề còn là trách nhiệm của từng doanh nghiệp trong việc nắm bắt thông tin, quản lý sức khỏe và bảo đảm quyền lợi. Quy định quá phức tạp sẽ khó thực thi, nhưng thiếu phối hợp có thể khiến người lao động làm việc quá sức mà không bên nào nhận diện đầy đủ. Việc Nhật Bản thảo luận về lao động làm nhiều công việc không đồng nghĩa Chính phủ đã quyết định mở rộng định nghĩa “người lao động” để bao phủ tất cả người làm việc tự do, tài xế công nghệ hay lao động nền tảng.
Các tài liệu công bố trong năm 2026 cho thấy, Hội đồng Chính sách lao động đang xem xét thời giờ làm việc, làm nhiều công việc và tổ chức lao động. Tuy nhiên, chưa có căn cứ khẳng định đã chốt phương án buộc mọi nền tảng công nghệ chịu trách nhiệm như người sử dụng lao động truyền thống. Do đó, nên nhìn nhận cuộc cải cách như quá trình điều chỉnh hệ thống bảo vệ lao động trước những hình thức việc làm mới. Nhật Bản đã có Luật Người lao động tự do để điều chỉnh giao dịch và môi trường làm việc, đồng thời vẫn dựa vào bản chất quan hệ lao động để xác định phạm vi của Luật Tiêu chuẩn lao động.
Thách thức sắp tới là làm rõ trách nhiệm giữa người giao việc, doanh nghiệp thuê ngoài và nền tảng số, đồng thời bảo đảm người thực sự có quan hệ lao động không bị tước quyền lợi chỉ vì hình thức hợp đồng. Thị trường lao động hiện đại không chỉ gồm người làm việc toàn thời gian tại một doanh nghiệp. Khi một người đồng thời là nhân viên, cộng tác viên và người kinh doanh độc lập, pháp luật phải thích ứng với các quan hệ đan xen đó. Mục tiêu là bảo đảm mỗi người được hưởng mức bảo vệ phù hợp với bản chất công việc và quan hệ kinh tế của mình.
Dự kiến, dự thảo sửa đổi sắp tới của Luật Tiêu chuẩn làm việc sẽ được trình lên Quốc hội Nhật Bản xem xét vào năm tới.

