Luật Dẫn độ 2025: Gỡ điểm nghẽn, tăng hiệu quả hợp tác tư pháp

Gỡ những “điểm nghẽn” trong dẫn độ

Trước khi Luật Dẫn độ năm 2025 được ban hành, hoạt động dẫn độ được điều chỉnh trong Luật Tương trợ tư pháp năm 2007, cùng với tương trợ tư pháp về dân sự, hình sự và chuyển giao người đang chấp hành hình phạt tù. Sau gần 20 năm thực hiện, mô hình một luật điều chỉnh 4 lĩnh vực đã bộc lộ những hạn chế. Bởi lẽ, mỗi lĩnh vực lại có đối tượng điều chỉnh, chủ thể thực hiện khác nhau và có nguyên tắc trình tự, thủ tục độc lập.

Phó Cục trưởng Cục Pháp chế và Cải cách hành chính, tư pháp, Bộ Công an, Thượng tá Đào Anh Tới cho biết, về quản lý nhà nước, Bộ Tư pháp được giao làm đầu mối giúp Chính phủ quản lý chung về tương trợ tư pháp, nhưng từng lĩnh vực lại do các cơ quan khác nhau chủ trì. Bộ Công an phụ trách dẫn độ và chuyển giao người chấp hành án phạt tù; Bộ Tư pháp phụ trách tương trợ tư pháp về dân sự; Viện kiểm sát nhân dân tối cao phụ trách tương trợ tư pháp về hình sự. “Cơ chế này tạo ra sự thiếu thống nhất, gây chồng chéo trong phối hợp liên ngành làm giảm hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, phát sinh những thủ tục hành chính không cần thiết, kéo dài thời gian thực hiện” Thượng tá Đào Anh Tới nhấn mạnh.

Đáng chú ý, một số quy định về dẫn độ chưa theo kịp yêu cầu thực tiễn, chưa tương thích đầy đủ với pháp luật, thông lệ quốc tế và các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên. Trong lĩnh vực dẫn độ, Luật Tương trợ tư pháp còn thiếu các quy định về trình tự thủ tục lập yêu cầu dẫn độ của các cơ quan có thẩm quyền của Việt Nam. Cùng với đó, chưa có cơ chế giữ người trong trường hợp khẩn cấp trước khi có yêu cầu dẫn độ và chưa có cơ chế để giải quyết xử lý thủ tục dẫn độ đơn giản nên vẫn phải áp dụng các bước tố tụng theo quy trình thông thường dẫn đến kéo dài thời gian và phát sinh chi phí, nguồn lực.

Ngoài ra, hiện nay rất nhiều quốc gia trên thế giới đều đã xây dựng và ban hành Luật Dẫn độ. Liên Hợp quốc cũng đã thông qua luật mẫu về dẫn độ vào năm 2004 để làm cơ sở cho các quốc gia tham khảo, xây dựng pháp luật trong nước. Ở cấp độ khu vực, các nước ở Asean cũng đã ký hiệp định về dẫn độ.

Trước tình hình đó, để triển khai các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước về hội nhập quốc tế, cải cách tư pháp, xây dựng nhà nước pháp quyền, đảm bảo quyền con người trong lĩnh vực tư pháp hình sự, Nghị quyết số 59 ngày 24/1/2025 của Bộ Chính trị về hội nhập quốc tế trong tình hình mới và Nghị quyết số 66 ngày 30/4/2025 của Bộ Chính trị về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu xây dựng đất nước trong kỷ nguyên mới Thượng tá Đào Anh Tới cho rằng việc xây dựng và ban hành Luật Dẫn độ là hết sức cần thiết.

Tăng tốc xử lý, minh bạch và số hóa

Luật Dẫn độ năm 2025 có hiệu lực thi hành ngày 1/7/2026, đã cải cách mạnh mẽ trình tự thủ tục và các nội dung hoạt động dẫn độ dựa trên 2 điểm mới cốt lõi là rút ngắn thời gian xử lý yêu cầu dẫn độ và tăng cường tính công khai minh bạch trong thực hiện hoạt động dẫn độ. Sự đổi mới này không chỉ giúp Việt Nam chủ động bắt giữ, dẫn độ tội phạm mà còn khẳng định sự chuyên nghiệp của các cơ quan tư pháp của Việt Nam trong mắt bạn bè quốc tế.

Phó Cục trưởng Cục Pháp chế và Cải cách hành chính, tư pháp, Bộ Công an, Thượng tá Đào Anh Tới cho biết, Luật đã bổ sung cơ chế giữ người trong trường hợp khẩn cấp trước khi nhận đủ hồ sơ yêu cầu dẫn độ chính thức từ nước ngoài qua kênh ngoại giao. Quy định này giúp cơ quan chức năng chủ động ngăn chặn nguy cơ đối tượng tiếp tục lẩn trốn, di chuyển sang quốc gia thứ ba hoặc tẩu tán tài sản.

Đồng thời, Luật quy định 30 ngày là thời hạn để cơ quan trung ương về dẫn độ kiểm tra tính hợp lệ của hồ sơ kể từ khi tiếp nhận. Việc xác định rõ thời hạn xử lý góp phần khắc phục tình trạng kéo dài không xác định, nâng cao trách nhiệm của các cơ quan có thẩm quyền.

Bên cạnh đó, một điểm mới rất quan trọng là quy định về thủ tục dẫn độ đơn giản. Khi người bị yêu cầu dẫn độ tự nguyện đồng ý và Tòa án xác định sự tự nguyện đó không bị cưỡng ép, đồng thời người này hiểu rõ hậu quả pháp lý của việc dẫn độ, thủ tục đơn giản có thể được áp dụng. Đây là giải pháp thiết thực để rút ngắn thời gian, giảm chi phí, nguồn lực tố tụng cho cả Việt Nam và quốc gia yêu cầu dẫn độ.

Luật cũng mở ra cơ chế tiếp nhận, chuyển giao hồ sơ dẫn độ trên môi trường điện tử. Việc trao đổi thông tin, văn bản tố tụng giữa cơ quan trung ương Việt Nam và cơ quan có thẩm quyền của nước ngoài được thực hiện qua các kênh bảo mật được công nhận. Quy định này phù hợp với yêu cầu chuyển đổi số, đồng thời tăng tính kịp thời trong xử lý các yêu cầu dẫn độ, nhất là trường hợp cần giữ người khẩn cấp.

Cùng với cải cách thủ tục, Luật cũng tăng cường tính công khai, minh bạch trong toàn bộ quy trình dẫn độ. Đây là yếu tố quan trọng trong việc xây dựng niềm tin trong quan hệ quốc tế về dẫn độ với 5 điểm nổi bật sau: Chuẩn hóa quy trình làm hồ sơ dẫn độ của Việt Nam ra nước ngoài; Minh bạch hóa các căn cứ từ chối dẫn độ; Bổ sung cơ chế cam kết bằng văn bản, công khai các cam kết pháp lý của Việt Nam với nước ngoài, đặc biệt bổ sung cam kết không áp dụng hoặc không thi hành hình phạt tử hình; Tách bạch thẩm quyền và làm rõ vai trò của cơ quan trung ương; Quy định song hành việc dẫn độ con người, kê biên, chuyển giao tài sản, đồ vật về nước.

Trong bối cảnh tội phạm ngày càng lợi dụng biên giới quốc gia để trốn tránh pháp luật, một cơ chế dẫn độ nhanh, chặt và minh bạch sẽ góp phần thu hẹp không gian ẩn náu của tội phạm. Thượng tá Đào Anh Tới cho rằng, việc triển khai Luật Dẫn độ sẽ mang lại bước ngoặt lớn, mang lại nhiều hiệu quả trong việc xử lý các vụ án có yếu tố nước ngoài, hướng tới xóa bỏ thiên đường trú ẩn của tội phạm, nâng cao hiệu quả dẫn độ và thu hồi tài sản, tối ưu hóa nguồn lực tố tụng và rút ngắn thời gian yêu cầu xử lý dẫn độ, nâng cao uy tín, vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế.