Liên kết xuất bản đang vượt tầm kiểm soát

Nhà xuất bản - cửa dưới trong liên kết

Báo cáo 6 tháng đầu năm 2012, các nhà xuất bản (NXB) đã xuất bản được 11.143 cuốn sách với 162,713 triệu bản, tăng 18% về cuốn và 3% về bản; tổng số văn hóa phẩm xuất bản là 533 loại với 5,322 triệu bản, tăng 463% về bản so với cùng kỳ năm 2011. Tuy nhiên, báo cáo cũng chỉ ra trong khoảng thời gian này, số lượng xuất bản phẩm chỉ đạt 17,1% so với xác nhận đăng ký kế hoạch xuất bản. Một số NXB đăng ký kế hoạch xuất bản nhiều, nhưng thực hiện thấp như Thanh niên (1%), Đại học Công nghiệp TP. Hồì Chí Minh (2%), Tài chính (2,4%), Nông nghiệp (2,5%)… Điều này cho thấy, tình trạng đăng ký “ảo”, mang tính xếp chỗ, thể hiện sự phụ thuộc nhiều vào đối tác liên kết của các NXB.

Thực tế, nhiều năm trở lại đây, với tỷ lệ xuất bản phẩm liên kết của các NXB bình quân chiếm 70%, cho thấy sự nỗ lực trong việc huy động các nguồn lực xã hội đã góp phần đáng kể về nguồn thu cho các NXB. Tuy nhiên, vấn đề liên kết trong hoạt động xuất bản đang vượt khỏi tầm kiểm soát của chính các NXB, cũng như các cơ quan quản lý nhà nước.

Nhiều NXB do yếu năng lực, dẫn tới việc buông lỏng quản lý, không thực hiện đúng quy trình xuất bản sách liên kết theo quy định của Luật Xuất bản. Có những cuốn sách thậm chí không biên tập bản thảo, không đọc kiểm tra xuất bản phẩm liên kết trước khi phát hành, hoặc khi ký quyết định xuất bản đã phó mặc hoàn toàn cả phần nội dung cho đối tác liên kết. Do đó, không thể giám sát đối tác liên kết nên vẫn còn một số xuất bản phẩm sai sót về nội dung và hình thức nhưng vẫn được phát hành. Đặc biệt, vẫn còn những sai phạm của NXB trong việc thực hiện các quy định pháp luật về xuất bản như: NXB không ghi đầy đủ thông tin trong Giấy đăng ký kế hoạch xuất bản, đổi tên tác giả, tên đề tài, thực hiện không nghiêm túc việc thẩm định nội dung đề tài theo yêu cầu trước khi xuất bản, tình trạng nộp lưu chiểu chậm, chưa nộp lưu chiểu đã phát hành vẫn chưa được khắc phục…

Đại diện một NXB cho biết, thực tế đã có trường hợp NXB “bán” giấy phép cho đối tượng liên kết chỉ với giá 300 nghìn đồng. Số tiền này thậm chí không thể bù đắp được phần chi trả cho việc biên tập chứ chưa kể các hoạt động liên quan khác. Cũng chính vì sự “tự hạ thấp” của một số NXB, đã khiến đối tác liên kết lạm quyền, không nghiêm túc thực hiện cam kết trong hợp đồng như tự tăng số lượng in, thay đổi tên và nội dung bản thảo, không nộp lưu chiểu...

Siết chặt tiền kiểm

Làm thế nào để hoạt động liên kết đi vào nền nếp, nâng cao chất lượng xuất bản phẩm là vấn đề được nhiều người quan tâm. Theo ông Đoàn Trọng Quang, Giám đốc - Tổng biên tập NXB Y học, trong hoàn cảnh các NXB liên kiết ào ào như hiện tại, rất khó khăn cho việc kiểm duyệt tác phẩm. Hậu kiểm chỉ giải quyết được một phần, tiền kiểm vẫn là giải pháp an toàn nhất. Bởi, nếu kiểm duyệt tốt ngay từ đầu, sẽ không để lọt sản phẩm không tốt.

Cùng chung quan điểm, đại diện NXB Công an nhân dân cho rằng: khi kiểm duyệt tác phẩm, hậu kiểm là cần thiết. Tuy nhiên nếu NXB làm hết trách nhiệm của mình, không cần thiết phải hậu kiểm. Và để làm được điều này, đòi hỏi các NXB phải củng cố lại năng lực, nhân lực biên tập viên, tránh tình trạng chỉ đọc thử vài trang rồi bỏ mặc như thực trạng đang diễn ra ở một số NXB. Hơn nữa, với trung bình khoảng 20.000 đầu sách/năm như hiện nay, Cục Xuất bản khó lòng hậu kiểm tốt.

Ngoài ra, các NXB cần “chọn mặt gửi vàng” để liên kết mà vẫn bảo toàn danh tính của mình. NXB Công an nhân dân đã lựa chọn cách liên kết an toàn là chỉ thực hiện liên kết một phần nào đó, như một số sách về văn, thơ và liên kết với những đối tác có uy tín và độ tin cậy cao. Đặc biệt, để tránh những sai sót không đáng có, kể cả với những cuốn sách liên kết hay không liên kết, Ban biên tập đều chỉ đạo từ khâu biên tập đến kiểm duyệt rất kỹ càng. Điều đó có thể thấy, mọi nỗ lực để hạn chế những sai sót trong hoạt động liên kết xuất bản đều phụ thuộc vào các NXB. Khi NXB có trách nhiệm, có tâm với mỗi ấn phẩm thì khó lòng lọt lưới những tác phẩm có chất lượng kém.

Tuy nhiên, thực tế cũng cho thấy, khâu kiểm duyệt các tác phẩm vẫn là bài toán chưa tìm được lời giải. Do đó, đòi hỏi các cơ quan chức năng cũng cần siết chặt hơn nữa khâu quản lý để hạn chế những vi phạm trong hoạt động liên kết.