Làm rõ điều kiện miễn trách nhiệm khi trưng mua, trưng dụng tài sản

Lo ngại tạo vùng xám pháp lý

Cho ý kiến vào dự thảo Luật ở Tổ 4 (gồm Đoàn ĐBQH các tỉnh Đắk Lắk và Tuyên Quang), các đại biểu cơ bản tán thành với sự cần thiết sửa đổi Luật.

ĐBQH Lý Thị Lan (Tuyên Quang) cơ bản đồng tình với Báo cáo thẩm tra của Ủy ban Pháp luật và Tư pháp; ghi nhận sự chuẩn bị và tinh thần tiếp thu của Chính phủ, các cơ quan chủ trì soạn thảo, nhất là trong việc hoàn thiện quy định về phân cấp thẩm quyền, xử lý tình huống khẩn cấp và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người có tài sản.

Theo đại biểu, trưng mua, trưng dụng tài sản là biện pháp hành chính đặc biệt, có tác động trực tiếp đến quyền sở hữu, quyền sử dụng tài sản của tổ chức, cá nhân. Vì vậy, quy định của luật cần xác định rõ giới hạn thẩm quyền, trách nhiệm của cơ quan nhà nước và các điều kiện bảo đảm thực hiện, nhất là khi phát sinh các tình huống khẩn cấp.

Theo ĐBQH Trần Quang Tâm (Đắk Lắk), đây là dự án luật có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, tác động trực tiếp vào việc bảo đảm quốc phòng an ninh, ứng phó với các tình huống khẩn cấp về quốc phòng, thiên tai, đồng thời gắn với việc bảo vệ quyền sở hữu, quyền tài sản hợp pháp của tổ chức, cá nhân được Hiến pháp năm 2013 và Hiến pháp sửa đổi, bổ sung năm 2025 quy định.

Góp ý cụ thể, đại biểu Trần Quang Tâm cho rằng, về phạm vi điều chỉnh và hiệu lực áp dụng của Luật, khoản 1, khoản 2 Điều 4 dự thảo Luật đang thiết kế theo hướng luật này là cơ bản, nhưng lại ngoại lệ cho phép các luật ban hành trước ngày luật này có hiệu lực được tiếp tục áp dụng quy định riêng về trường hợp và thẩm quyền.

“Nếu giữ quy định này, chúng ta sẽ tạo ra những vùng xám pháp lý đối với các luật chuyên ngành như Luật Quốc phòng, Luật Công an nhân dân, Luật Phòng thủ dân sự, Luật Quản lý tài sản công và một số luật khác. Các luật này đều có quy định riêng về huy động và trưng mua, trưng dụng. Điều này sẽ khiến các cơ quan thực thi lúng túng và dễ dẫn đến tình trạng tùy tiện hoặc chồng chéo về thẩm quyền”.

Bày tỏ lo ngại như vậy, đại biểu Trần Quang Tâm kiến nghị sửa đổi, bổ sung Điều 4 dự thảo Luật theo hướng Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản đóng vai trò chủ đạo, là đạo luật khung mang tính chất chủ đạo. Mọi luật chuyên ngành khác khi có quy định về trưng mua, trưng dụng đều phải dẫn chiếu và tuân thủ các điều kiện, trình tự, thủ tục, mức bồi thường của luật này.

Đồng thời, dự thảo Luật cần bổ sung một khoản nguyên tắc, đó là: Trường hợp luật khác hoặc điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên có quy định về giá, mức bồi thường hoặc các biện pháp bảo đảm quyền lợi cho người có tài sản cao hơn, có lợi hơn cho người có tài sản thì được ưu tiên áp dụng quy định đó.

“Điều này mới thực sự thể hiện tính nhất quán về chủ trương của Đảng, Nhà nước, tôn trọng bảo hộ quyền sở hữu tài sản của công dân và tổ chức”, đại biểu Trần Quang Tâm phát biểu.

Ấn định thời hạn hủy bỏ quyết định trưng mua, trưng dụng trái pháp luật

Về giới hạn và điều kiện miễn, giảm trách nhiệm cho người ra quyết định trong tình huống khẩn cấp, khoản 4, Điều 5 dự thảo Luật quy định: Người ra quyết định trưng mua, trưng dụng tài sản và người trực tiếp tổ chức thực hiện trưng mua, trưng dụng tài sản được xem xét miễn, giảm trách nhiệm theo quy định của pháp luật có liên quan và của cấp có thẩm quyền khi đã quyết định, thực hiện trưng mua, trưng dụng tài sản đúng thẩm quyền, đúng trình tự, trên cơ sở thông tin khách quan tại thời điểm quyết định, thời điểm tổ chức thực hiện và không có động cơ vụ lợi.

Tuy nhiên, theo đại biểu Trần Quang Tâm, cụm từ "được xem xét miễn, giảm trách nhiệm theo quy định của pháp luật có liên quan” còn chung chung.

Thực tiễn cho thấy trong tình huống thiên tai, dịch bệnh hay các tình huống khẩn cấp về quốc phòng và các tình huống cấp bách, cán bộ thường e dè và sợ trách nhiệm, đùn đẩy và sợ sai; ngược lại cũng có nguy cơ lợi dụng danh nghĩa những tình huống cấp bách để lạm quyền.

Đại biểu đề nghị cần quy định rõ ràng, định lượng các điều kiện loại trừ trách nhiệm cho người thi hành công vụ ra quyết định (khi hành động dựa trên thông tin, dữ liệu khách quan, không có động cơ vụ lợi, nhằm ngăn chặn kịp thời hậu quả lớn hơn cho xã hội), nhưng đồng thời phải khẳng định rõ: Việc miễn trách nhiệm đối với người ra quyết định không làm mất đi nghĩa vụ bồi thường thiệt hại của Nhà nước hoặc hoàn trả tài sản cho người có tài sản.

Về chế tài và trách nhiệm khi không hủy bỏ quyết định trưng mua, trưng dụng trái pháp luật, khoản 2 Điều 9 dự thảo Luật quy định “người có thẩm quyền nếu không thực hiện việc hủy bỏ quyết định trưng mua, trưng dụng trái pháp luật dẫn đến gây thiệt hại thì tùy tính chất mức độ mà bị xử lý kỷ luật, hình sự và bồi thường”.

Tuy nhiên, theo đại biểu Trần Quang Tâm, quy định này chưa có mốc thời gian cụ thể, ví dụ trong thời hạn bao lâu kể từ khi phát hiện căn cứ hủy bỏ; chưa liên thông chặt chẽ với pháp luật về bồi thường nhà nước.

Đại biểu đề nghị bổ sung ấn định thời gian rõ ràng. Ví dụ, khi ra quyết định sai, phát hiện quyết định sai thì trong thời hạn 24 giờ, hoặc 48 giờ kể từ khi phát hiện căn cứ hủy bỏ, người ra quyết định phải ban hành quyết định hủy bỏ.

Đồng thời, phải dẫn chiếu cụ thể đến Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước để xác định rõ nguồn chi trả bồi thường cho người dân, và quy định rõ cơ chế hồi hoàn (cá nhân người ra quyết định do lỗi cố ý vi phạm gây thiệt hại buộc Nhà nước phải bồi thường thì phải hoàn trả lại tiền cho ngân sách nhà nước).

“Có như vậy mới ràng buộc được trách nhiệm công vụ, tránh tình trạng "lỗi tập thể, trách nhiệm cá nhân không rõ", đại biểu Trần Quang Tâm phát biểu.