Kỷ niệm 72 năm Ngày Giải phóng Thủ đô (10/10/1954 - 10/10/2026)Lưu giữ nét phố Hà Nội

Nhìn thành phố từ những điều bình dị

Hà Nội vốn là một đề tài bền bỉ và hấp dẫn của hội họa Việt Nam. Trong các tác phẩm nhiều thời kỳ, thành phố hiện lên với những diện mạo khác nhau, khi là khu phố cổ, khi là kiến trúc và cảnh quan đô thị, khi là nhịp sống và con người. Mỗi họa sĩ có một cách nhìn, một ngôn ngữ tạo hình, qua đó góp thêm một lát cắt về thành phố ngàn năm văn hiến đang ngày càng phát triển hiện đại.

Gắn bó với đề tài Hà Nội và phong cách hội họa hiện thực từ năm 1999, họa sĩ Phạm Bình Chương chia sẻ: “Ban đầu, tôi đến với hội họa hiện thực từ sự tò mò và cũng từ sở trường của mình. Nhưng càng đi sâu, tôi càng nhận ra hiện thực có khả năng nói được rất nhiều điều. Vì thế, tôi tiếp tục theo đuổi và dần chọn phố Hà Nội làm một đối tượng sáng tác”.

Từ đó, phố Hà Nội trở thành nguồn cảm hứng của họa sĩ trong hơn hai thập niên. Khoảng 200 tác phẩm đã ra đời, phần lớn xoay quanh những không gian quen thuộc của phố cổ và đời sống đô thị.

Nếu những biểu tượng quen thuộc tạo nên diện mạo Hà Nội, thì những chi tiết nhỏ lại góp phần tạo nên ký ức về thành phố. Đó có thể là một con ngõ hẹp, bức tường đã bạc màu, cầu thang cũ, ô cửa, mái hiên, dây điện, hàng quán ven đường... Họa sĩ không tìm cách tạo ra một Hà Nội xa lạ. Những địa điểm trong tranh đều có thật, nhưng thường được lựa chọn ở những khoảnh khắc mà đời sống bộc lộ sắc thái riêng. Một con ngõ bình thường có thể thay đổi chỉ bởi một tia nắng xiên, một bóng người đi qua hay dáng một cụ già cầm làn đi chợ.

“Tôi muốn người xem khi nhìn vào tranh có thể nhận ra đây là chỗ mình vẫn thường đi qua, đây là ngõ nhà mình, nhưng rồi lại tự hỏi tại sao không gian quen thuộc ấy khi lên tranh lại khác đến vậy”, họa sĩ Phạm Bình Chương nói.

Để có được sự khác biệt ấy, ánh sáng là một yếu tố quan trọng. Hà Nội mỗi mùa mang một sắc độ riêng. Nắng tháng 5 hơi nhạt, trong khi vào 6, tháng 7, thường vàng gắt, tạo những vùng sáng tối tương phản mạnh. Ánh nắng mùa thu trong, dịu hơn, làm các khối và sắc độ hiện rõ. Mùa đông lại mang thứ ánh sáng lạnh, hơi đục, khiến sắc lạnh lan cả vào vùng bóng tối… Những khác biệt ấy khó nhận ra nếu chỉ lướt qua thành phố, nhưng đã được hội họa lưu giữ.

Chất Hà Nội qua sắc và hình

Qua các bức tranh của họa sĩ Phạm Bình Chương, Hà Nội hiện lên vừa thân quen vừa mới mẻ. Mỗi tác phẩm tái hiện một không gian, một chuyển động của Hà Nội qua năm tháng, đồng thời gửi vào đó những suy tư, rung cảm của người cầm cọ.

Sự tĩnh lặng ấy không tách khỏi đời sống đô thị, mà là một trạng thái khác của nó. Họa sĩ cho biết: “Có nhiều giai đoạn, nhiều hoàn cảnh, nhiều góc độ có thể vẽ Hà Nội. Nhưng tôi chọn cái tĩnh lặng - cái tôi cảm thấy nó Hà Nội nhất”.

Thành phố được nhận diện qua những trạng thái rất nhỏ của đời sống. Đó cũng là cách hội họa ghi lại thời gian: không điểm những mốc sự kiện, mà bằng ánh sáng, màu sắc, kiến trúc và những vật thể từng hiện diện trong một đời sống cụ thể. Cùng với biến chuyển thực tế, những gì được ghi lại qua các bức tranh cũng dần thay đổi. Trong quá trình sáng tác, nghệ sĩ vì thế vô tình ghi lại một lớp ký ức về thành phố. Những gì hôm nay tưởng như bình thường có thể trở thành dấu vết đáng nhớ của một Hà Nội đã qua.

Họa sĩ Phạm Bình Chương cho biết, ông còn nhiều tư liệu về Hà Nội, nhưng những gì đã vẽ không nhất thiết phải lặp lại. Đời sống, con người và những chuyển động của một Hà Nội đang thay đổi cũng mở ra những khả năng khác cho hội họa. Nhưng họa sĩ cũng không cố tìm cái mới chỉ để thoát khỏi hoài niệm. Với ông, hội họa bắt đầu từ một rung động đủ sâu trước hình ảnh, câu chuyện hay khoảnh khắc để rồi từ đó, từng nét cọ kiên nhẫn đi vào từng chi tiết, tái hiện điều đã chạm tới cảm xúc.

Thể hiện Hà Nội trong nghệ thuật không phải là níu giữ thành phố trong quá khứ. Đó là sự ghi nhận những gì đang hiện hữu bằng cách nhìn khác nhau, để trong hành trình phát triển, mỗi người yêu mến Thủ đô vẫn có thể nhận ra nét đặc trưng một thời.