Kỷ niệm 105 năm Ngày sinh Chủ tịch Quốc hội khóa VIII Lê Quang Đạo (8/8/1921 - 8/8/2026):Cha tôi - vị Chủ tịch Quốc hội đổi mới

Những đóng góp của cha tôi với Quốc hội khóa VIII

Sau Đại hội Đảng VI đến trước bầu cử Quốc hội khóa VIII là khoảng thời gian đặc biệt. Về chính trị, Đảng vừa công khai tự phê bình những sai lầm trong quản lý kinh tế thời kỳ bao cấp, mở đường cho tư duy Đổi mới. Về kinh tế, lương thực và hàng tiêu dùng vẫn thiếu trầm trọng, lạm phát tới gần 800%. Về xã hội, đời sống nhân dân còn rất khó khăn, nhưng không khí dân chủ, công khai đã bắt đầu được khơi mở và dần lan tỏa, củng cố niềm tin vào Đổi mới.

Trong bối cảnh đó, Quốc hội khóa VIII đã bầu cha tôi - khi ấy đang là Trưởng ban Khoa giáo Trung ương Đảng - làm Chủ tịch Quốc hội. Cha tôi đã có gần 50 năm lãnh đạo Đảng ở các tỉnh; là người đặt nền móng và lãnh đạo ngành tuyên huấn Quân đội, trực tiếp làm Chính ủy các chiến dịch lớn. Nhưng ông chưa từng tham gia Quốc hội và quản lý hành chính.

Cha tôi từng giãi bày: “Thú thật là tôi chưa bao giờ nghĩ rằng mình lại có lúc được giao gánh vác trọng trách này”. Nhưng quyết tâm của ông là: “Không thể kéo dài mãi chủ nghĩa hình thức, quan liêu ở ngay cơ quan quyền lực tối cao của đất nước”.

Cốt lõi thành công của Đổi mới là huy động và khai thác hiệu quả các nguồn lực - con người và của cải - cho phát triển. Tương tự, cốt lõi thành công của Quốc hội khóa VIII là huy động và kết nối trí tuệ các đại biểu, trong chức trách lập hiến, lập pháp và giám sát. Vậy cha tôi đã dựa trên những ý tưởng nền tảng nào để làm được điều này?

Trước hết là phát huy dân chủ: Quốc hội khóa VIII, mỗi đại biểu, mỗi tổ, mỗi đoàn đại biểu nêu ý kiến thẳng thắn, trực tiếp và tranh luận tại chỗ. Luật về công ty tư nhân để huy động sức dân là dân chủ về kinh tế. Ý tưởng dân chủ còn thể hiện bằng gắn kết truyền thông giữa Quốc hội với cử tri.

Có một chuyện “vô tiền khoáng hậu”: danh sách bầu Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng mới năm 1988 có hai đề cử, một từ Ban Chấp hành Trung ương Đảng, một từ đoàn đại biểu. Kết quả, người được nhiều phiếu hơn làm Chủ tịch, người ít phiếu hơn làm Phó Chủ tịch.

Như vậy, dân chủ là nền tảng để huy động trí tuệ của đại biểu nói riêng và của xã hội nói chung.

Thứ hai là khoa học: Quốc hội khóa VIII hoạt động theo quy trình khoa học. Hiến pháp năm 1992 đã qua bốn lần dự thảo mới đi đến văn bản cuối, cũng như thử nghiệm nhiều lần trong khoa học để có kết quả. Ý tưởng khoa học còn thể hiện rõ ở bỏ phiếu điện tử - khi việc này còn rất mới mẻ - thay cho giơ tay. Với dự án đường dây 500kV đầu tiên, ông từng phê phán gay gắt cách lập dự án vì thiếu phương án so sánh.

Như vậy, khoa học là nền tảng để hoạt động của Quốc hội đi theo quy trình chặt chẽ và có công cụ khoa học hỗ trợ.

Thứ ba là thông tin: Quốc hội khóa VIII tạo môi trường cởi mở để cử tri và đại biểu tiếp nhận cũng như đề xuất thông tin thật và trực tiếp, thay cho thông tin hình thức và gián tiếp. Như vậy, mười năm trước khi internet được kết nối ở Việt Nam, cha tôi đã hiểu rõ tầm quan trọng của thông tin, nhất là thông tin hai chiều giữa Quốc hội và nhân dân.

Có thể nói, thông tin là nền tảng để cung cấp “nguồn nguyên liệu” cho trí tuệ của đại biểu cũng như của cử tri.

Thứ tư là hiệu quả thực chất: Hoạt động của Quốc hội khóa VIII được đánh giá qua thứ tự ưu tiên, số lượng và chất lượng của các văn bản luật. Ba đạo luật đầu tiên - đất đai, đầu tư nước ngoài và xuất nhập khẩu - đã tạo thành “ba chân kiềng” về thể chế, ưu tiên thúc đẩy phát triển kinh tế. Đạo luật quan trọng tiếp sau là Luật Công ty. Số lượng văn bản luật của khóa VIII vượt tổng số của bảy khóa trước cộng lại.

Như vậy, hiệu quả thực chất là nền tảng để định hướng hoạt động của Quốc hội.

Thứ năm là thỏa hiệp có nguyên tắc: Xã hội gồm nhiều giai tầng, các xu hướng khác nhau. Quốc hội xây dựng văn bản luật để tập hợp lại, tạo nên sức mạnh chung của quốc gia. Cha tôi từng đề xuất “chỉ thi hành Luật quốc tịch mới từ lúc Luật có hiệu lực, theo nguyên tắc không hồi tố”. Thỏa hiệp này nhằm giữ vững nguyên tắc: “không đẩy họ [kiều bào] xa thêm Tổ quốc Việt Nam hơn nữa”.

Như vậy, thỏa hiệp có nguyên tắc là ý tưởng nền tảng để điều phối hài hòa, tập hợp các nguồn lực, tạo ra sức mạnh cho mục tiêu chung.

Thấu hiểu mọi người, khéo đối nhân xử thế

Đi sâu hơn, có thể đưa ra một số thành tố cơ bản - thường được gọi là “tư chất” - đã tạo nên con người cha tôi.

Về xuất thân: Gia đình và quê hương là yếu tố quan trọng nhất tạo nên đặc tính tình cảm ở cha tôi. Tính ông nhân hậu, luôn vui vẻ, hóm hỉnh, cởi mở, dễ gần - đó cũng là nét nổi bật, đặc sắc của văn hóa và con người Kinh Bắc. Nhờ nền tảng tình cảm bền chắc cùng nét vui vốn có, ông dễ tiếp cận mọi người và luôn giữ lạc quan trong mọi hoàn cảnh.

Về môi trường làm việc/sống, hoạt động cách mạng từ năm 17 tuổi, trải qua nhiều loại công việc, là môi trường đã “đào luyện” nên con người cha tôi. Đó là tâm lý bền bỉ trong vận động quần chúng, kiên nhẫn khi làm việc với cấp trên và cả cấp dưới. Đó là kỹ năng tiếp cận, thuyết phục và cách thỏa hiệp có nguyên tắc.

Thường xuyên học hỏi, nghiên cứu kỹ tài liệu, nhanh nhạy đúc rút từ thực tiễn, tạo nên tri thức và đặc tính trí tuệ. Làm việc với ai, về mọi đề tài - từ văn hóa, xã hội, ngoại giao đến kinh tế, khoa học kỹ thuật - cha tôi đều lắng nghe từng chi tiết, hỏi cặn kẽ để hiểu thật rõ, chủ động đề xuất suy nghĩ mới. Ông để lại mấy chục cuốn sổ tay ghi chép chi chít, chi tiết về nội dung gặp gỡ, hội thảo, nhật ký chiến dịch, chuyến đi thăm nước ngoài... Dù có tài ứng biến và diễn đạt mạch lạc, mỗi lần phát biểu tại hội nghị, cha tôi đều chuẩn bị trước nội dung, viết thành văn bản để đọc.

Sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa tâm - đức và trí - tài. Nhờ xuất thân, môi trường sống và tự phấn đấu, tâm - đức và trí - tài hòa quyện nhuần nhuyễn ở cha tôi. Tính cách này làm không ít người nghĩ ông “dĩ hòa vi quý”. Nhà văn Hữu Mai - tác giả sách “Người lữ hành lặng lẽ”, viết về cuộc đời Chủ tịch Quốc hội Lê Quang Đạo, Giải thưởng Hồ Chí Minh 2017 - ban đầu cũng nghĩ sẽ khó viết, vì cha tôi có vẻ “tròn như bi”. Nhưng khi đọc tài liệu và gặp nhân chứng, nhà văn nhận ra một chân dung khác hẳn. Thực tế, ông rất giữ nguyên tắc: trong hội nghị phát biểu quyết liệt bảo vệ chính kiến đến cùng, nhưng ra ngoài thì lặng thinh.

Bà con quê nhà, đồng chí, đồng đội và những người cùng thời từng quen biết, công tác với cha tôi đều có chung cảm nhận: ông là người thấu hiểu tâm lý mọi người, khéo đối nhân xử thế. Ông dung hòa giữa cởi mở, hòa đồng với tính nguyên tắc rất nghiêm, không qua loa. Trên hết, ông trong sáng, luôn nhận rõ đúng - sai và không bao giờ đánh mất sự trung thực. Đó là điều quý báu nhất trong rất nhiều đức tính tốt đẹp của cha mà chúng tôi cần học theo ông - một con người mẫu mực.