Kỷ niệm 101 năm ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam (21/6/1925 - 21/6/2026)Báo chí và yêu cầu thay đổi, thích ứng

Những lo lắng và áp lực

Một phóng viên trẻ vừa dự họp xong, còn đang kỳ cạch gõ máy tính thì sự kiện đã xuất hiện trên Facebook; chưa kịp viết xong tin thì TikTok đã có hàng chục video. Đến lúc bài báo được biên tập hoàn chỉnh, được duyệt đưa lên trang báo thì mạng xã hội đã chuyển sang bàn chuyện khác. Đó chính là thực tế hàng ngày mà báo chí đang đối mặt.

Nhớ lại chỉ mươi mười lăm năm trước, báo chí gần như độc quyền thông tin. Muốn biết chuyện gì xảy ra trong nước hay trên thế giới, người dân đọc báo, nghe đài hoặc xem truyền hình. Ngày nay, chỉ với một chiếc điện thoại thông minh, bất cứ ai cũng có thể trở thành người đưa tin. Một vụ tai nạn, một cơn mưa lớn giờ tan tầm hay một đám cháy ở đâu đó… đều có thể được phát trực tiếp lên mạng xã hội chỉ sau vài giây. Thông tin nở rộ từ nhiều nguồn nên không còn khan hiếm, thậm chí dư thừa. Chỉ có điều nó chính xác đến mức nào, có bị làm giả hay ngụy tạo vì mục đích câu view hay mục đích gì khác nữa thì cần sự thông minh, tỉnh táo của công chúng và khả năng kiểm chứng của báo chí chính thống.

Nhiều người nhìn vào đó và lo ngại báo chí đang mất dần vị thế. Trên thực tế, báo chí không còn vị thế độc quyền thông tin, nhưng chưa mất vai trò xã hội. Thứ mà báo chí mất đi không phải là độc giả, mà là thói quen đọc báo theo cách cũ. Đây là hai câu chuyện hoàn toàn khác nhau.

Người dân ngày nay không còn ngồi chờ thông tin từ những tờ báo phát hành buổi sáng. Họ đọc tin trên điện thoại, xem video, nghe podcast và lướt mạng xã hội. Công chúng không biến mất mà chỉ chuyển sang một môi trường khác. Nếu báo chí vẫn giữ nguyên cách làm cũ thì sẽ để tuột công chúng khỏi tầm tay.

Các cơ quan báo chí cần trở thành một tòa soạn số hiện đại, một trung tâm dữ liệu và tri thức, một địa chỉ tin cậy của Nhân dân. Các nhà báo tiếp tục là chiến sĩ trên mặt trận tư tưởng - văn hóa - thông tin số, vững bản lĩnh, trong sáng đạo đức, sâu sắc nhân văn, tinh thông công nghệ.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm

Thực ra, câu chuyện này không phải chỉ của Việt Nam. Nhiều tờ báo nổi tiếng thế giới đã phải đóng cửa hoặc cắt giảm nhân sự. Có thời điểm người ta thậm chí dự báo báo in sẽ biến mất hoàn toàn. Nhưng điều thú vị là báo chí vẫn còn. Nó chỉ thay đổi hình thức tồn tại. Tờ báo giấy có thể giảm số lượng phát hành nhưng các thương hiệu báo chí lớn vẫn sống khỏe trên môi trường số.

Ở Việt Nam, quá trình quy hoạch và sắp xếp lại hệ thống báo chí đang diễn ra mạnh mẽ. Đây là yêu cầu khách quan nhằm tinh gọn bộ máy, tập trung nguồn lực và xây dựng các cơ quan báo chí đủ sức cạnh tranh trong thời đại mới. Tuy nhiên, bất kỳ cuộc sắp xếp nào cũng đi kèm những lo lắng và áp lực thích nghi. Các nhà báo phải học cách thích ứng với mô hình mới, yêu cầu mới và sự thay đổi đó không hề dễ dàng.

Nhưng điều đáng lo hơn nằm ở bài toán kinh tế báo chí. Báo chí sản xuất tin tức nhanh hơn trước rất nhiều nhưng kiếm tiền từ tin tức khó hơn trước rất nhiều. Phần lớn nguồn thu quảng cáo trực tuyến đang chảy về các nền tảng công nghệ toàn cầu. Các "ông lớn" công nghệ gần như không sản xuất nội dung báo chí nhưng lại nắm giữ phần lớn doanh thu quảng cáo mà nội dung báo chí góp phần tạo ra.

Nghịch lý là nhà báo bỏ công điều tra, xác minh, viết bài, chụp ảnh, quay phim, nhưng người hưởng lợi lớn nhất từ lưu lượng truy cập lại là các nền tảng công nghệ. Vì vậy, kinh tế báo chí đang trở thành một trong những vấn đề sống còn của nghề báo hiện đại.

Công chúng thực sự cần gì ở báo chí?

Nhìn ra thế giới, nhiều cơ quan báo chí đã tìm được lối đi mới. Họ xây dựng mô hình thu phí bạn đọc, phát triển các sản phẩm chuyên sâu, tổ chức sự kiện, cung cấp dịch vụ thông tin hoặc tạo ra các cộng đồng độc giả trung thành. Điểm chung của những mô hình thành công là họ không bán tin tức đơn thuần mà bán giá trị tin tức mang lại.

Đó cũng là điều báo chí Việt Nam cần suy nghĩ. Trong thời đại mà thông tin miễn phí tràn ngập khắp nơi, điều người đọc sẵn sàng trả tiền không phải là tin tức mà là độ tin cậy.

Độ tin cậy chính là lợi thế lớn nhất của báo chí. Báo chí chắc chắn sẽ thua mạng xã hội nếu chọn cuộc đua tốc độ làm định hướng thông tin của mình. Còn nếu cuộc đua là sự thật, độ tin cậy và trách nhiệm xã hội thì lợi thế vẫn thuộc về báo chí.

Hãy thử nhìn vào một sự kiện nóng bất kỳ. Khi thông tin mới xuất hiện, mạng xã hội có thể rất sôi động. Nhưng khi xuất hiện tin giả, thông tin sai lệch hoặc những luồng ý kiến trái chiều, người dân thường tìm đến đâu? Câu trả lời vẫn là các cơ quan báo chí chính thống.

Đây cũng là lúc báo chí cần tự đặt ra một câu hỏi quan trọng: công chúng thực sự cần gì ở báo chí? Họ không thiếu thông tin mà thiếu sự dẫn dắt trong biển thông tin. Họ cần những người giúp phân biệt thật - giả, đúng - sai, bản chất - hiện tượng. Họ cần những phân tích sâu hơn một dòng trạng thái trên mạng xã hội. Họ cần những giải thích rõ ràng hơn một đoạn video dài vài chục giây… Nói cách khác, công chúng cần báo chí làm những việc mà mạng xã hội không làm được.

Chính vì vậy, xu hướng phát triển của báo chí thế giới hiện nay rất đáng chú ý. Nhiều cơ quan báo chí không còn đặt trọng tâm vào việc đưa tin đầu tiên mà tập trung vào việc giải thích vấn đề tốt nhất. Báo chí dữ liệu, báo chí giải pháp, báo chí điều tra và báo chí phân tích đang ngày càng được coi trọng. Họ hiểu rằng công chúng có thể biết tin ở bất kỳ đâu, nhưng để hiểu bản chất vấn đề thì vẫn cần báo chí chuyên nghiệp.

Điều này cũng dẫn đến một yêu cầu khác đối với người làm báo. Nếu trước đây nhà báo chủ yếu cạnh tranh bằng khả năng tiếp cận nguồn tin thì ngày nay phải cạnh tranh bằng tri thức, kỹ năng và năng lực thích ứng. Công nghệ đang thay đổi nhanh đến mức nhiều kiến thức được học ở trường có thể trở nên lạc hậu chỉ sau vài năm. Bởi vậy, đào tạo là quan trọng nhưng tự đào tạo còn quan trọng hơn. Một nhà báo hiện đại không thể chỉ biết viết. Họ phải biết quay video, làm podcast, hiểu dữ liệu, sử dụng trí tuệ nhân tạo và làm việc trên nhiều nền tảng khác nhau. Nghề báo đang trở nên khó hơn nhưng cũng thú vị hơn.

Dĩ nhiên, công nghệ không phải là tất cả. Một bài báo hay vẫn bắt đầu từ sự quan tâm đến con người, từ khả năng phát hiện vấn đề và từ trách nhiệm với sự thật. Trí tuệ nhân tạo có thể viết một bản tin, nhưng không thể thay thế trải nghiệm của một phóng viên có mặt tại hiện trường, không thể thay thế sự trăn trở trước những vấn đề của xã hội và càng không thể thay thế trách nhiệm nghề nghiệp.

Vì vậy, nếu phải chỉ ra thách thức lớn nhất của báo chí hiện nay, có lẽ đó không phải là mạng xã hội, không phải AI và cũng không phải khó khăn kinh tế. Thách thức lớn nhất là tư duy cũ trước một thời đại mới. Ngược lại, nếu phải chỉ ra cơ hội lớn nhất của báo chí, đó cũng không phải là công nghệ. Cơ hội lớn nhất chính là niềm tin của công chúng. Chừng nào xã hội còn cần những thông tin được kiểm chứng, những phân tích có trách nhiệm và những tiếng nói vì lợi ích cộng đồng, chừng đó báo chí vẫn còn đất sống.

Lịch sử cho thấy, mỗi lần đối diện với thử thách lớn, báo chí lại tìm được cách làm mới để tiếp tục đồng hành cùng xã hội. Đó là cơ hội để báo chí khẳng định vai trò và giá trị bất biến trong đời sống xã hội đang chuyển biến không ngừng!