Kỷ lục 12,7 triệu cử nhân Trung Quốc bước vào “cuộc chiến” việc làm thời AI

Mùa hè hàng năm là mùa tốt nghiệp tại Trung Quốc - thời điểm đánh dấu sự chuyển giao từ giảng đường sang cuộc sống trưởng thành của hàng triệu sinh viên. Tuy nhiên, những năm gần đây, niềm vui nhận bằng tốt nghiệp ngày càng bị bao trùm bởi nỗi lo tìm việc.

Mỗi năm, hàng triệu sinh viên tiếp tục gia nhập một thị trường lao động vốn đã quá tải. Với khóa tốt nghiệp năm 2026, nhiều chuyên gia nhận định đây có thể là giai đoạn khó khăn nhất từ trước đến nay khi số lượng người tìm việc tăng nhanh hơn nhiều so với số cơ hội việc làm được tạo ra.

Theo số liệu chính thức, Trung Quốc có 12,7 triệu sinh viên đại học tốt nghiệp trong năm 2026, tăng khoảng 480.000 người so với năm trước và là mức cao nhất trong lịch sử.

Jasmine, 22 tuổi, tốt nghiệp ngành kế toán tại Thượng Hải, là một trong số đó. Em cho biết từng hi vọng sẽ nhanh tìm được việc sau khi ra trường, nhưng thực tế hoàn toàn trái ngược. Trong hơn một tháng, Jasmine đã gửi khoảng 150 hồ sơ xin việc nhưng vẫn chưa nhận được lời mời làm việc nào.

“Tìm được việc khó hơn em tưởng rất nhiều. Không chỉ vì vị trí tuyển dụng quá ít mà mức độ cạnh tranh cũng cực kỳ gay gắt, đặc biệt với những công việc có chế độ nghỉ cuối tuần và được đóng đầy đủ bảo hiểm xã hội”, em chia sẻ.

Khoảng cách ngày càng lớn giữa đào tạo và nhu cầu tuyển dụng

Tỷ lệ thất nghiệp của nhóm thanh niên từ 16-24 tuổi tại Trung Quốc hiện ở mức 15,6%, tương đương Anh (16,2%) và Liên minh châu Âu (15,1%). Tuy nhiên, theo các chuyên gia, thị trường lao động Trung Quốc khắc nghiệt hơn nhiều đối với sinh viên mới ra trường do nền kinh tế đang trải qua quá trình chuyển đổi sâu rộng.

Ngày càng nhiều sinh viên tốt nghiệp các ngành khoa học xã hội, nhân văn, nghệ thuật và ngoại ngữ phát hiện thị trường không còn nhiều nhu cầu đối với kỹ năng mà họ được đào tạo. Trong khi đó, các trường đại học trên cả nước đang tiến hành cải tổ chương trình đào tạo với tốc độ rất nhanh nhằm phục vụ mục tiêu đưa Trung Quốc trở thành cường quốc trong các ngành công nghệ cao.

Theo ông Charles Jeffery Sun, nhà sáng lập Công ty tư vấn China Education International, việc chuyển hướng sang đào tạo AI và công nghệ là xu thế toàn cầu, nhưng tốc độ diễn ra tại Trung Quốc là điều hiếm có.

Ông cho biết hệ thống giáo dục đại học Trung Quốc được quản lý tập trung, vì vậy khi nước này xác định một định hướng chiến lược, hàng trăm trường đại học có thể đồng loạt triển khai trong thời gian rất ngắn.

Thực hiện chủ trương điều chỉnh đào tạo theo nhu cầu thị trường lao động, trong giai đoạn 2021-2025, các trường đại học Trung Quốc đã cắt bỏ khoảng 12.200 chương trình đào tạo đại học, phần lớn thuộc nhóm ngành nhân văn và nghệ thuật, đồng thời mở mới khoảng 10.200 chương trình trong các lĩnh vực công nghệ mới nổi.

Theo ông Sun, quá trình này gây nhiều khó khăn cho sinh viên nhưng là sự điều chỉnh cần thiết sau nhiều năm giáo dục đại học chỉ tập trung mở rộng quy mô tuyển sinh.

“Trong nhiều thập kỷ, giáo dục đại học Trung Quốc chủ yếu hướng tới việc tạo cơ hội cho nhiều người được vào đại học. Giai đoạn tiếp theo phải tập trung vào chất lượng và mức độ phù hợp với nhu cầu thực tế của thị trường lao động”, ông nói.

AI làm biến mất nhiều công việc đầu vào

Một nhà nghiên cứu của Economist Intelligence Unit (EIU) cho rằng thất nghiệp thanh niên đã là vấn đề kéo dài từ năm 2020 và “chưa có sự cải thiện đáng kể”.

Theo chuyên gia này, nguyên nhân ban đầu xuất phát từ việc Trung Quốc chuyển sang mô hình tăng trưởng dựa trên năng suất và các ngành sản xuất công nghệ cao như xe điện, pin, chất bán dẫn và robot. Quá trình này khiến kỹ năng mà các trường đại học cung cấp ngày càng không còn phù hợp với nhu cầu tuyển dụng.

Hiện nay, AI tiếp tục khiến khoảng cách này lớn hơn.

“Nhiều công việc dành cho nhân viên mới là những vị trí dễ bị tự động hóa hoặc thay thế nhất, khiến lao động trẻ trở thành nhóm chịu tác động mạnh nhất”.

Ngay cả những sinh viên tốt nghiệp ngành công nghệ thông tin cũng chứng kiến nhiều nhiệm vụ vốn dành cho nhân viên mới đã được AI đảm nhiệm.

“Tốt nghiệp đồng nghĩa với thất nghiệp”

Nhiều cuộc khảo sát không chính thức trên nền tảng Xiaohongshu cho thấy bức tranh việc làm hết sức ảm đạm.

Một cuộc khảo sát do sinh viên tốt nghiệp năm 2025 thực hiện trong tháng 6 thu hút hơn 14.000 người tham gia, trong đó trên 10.000 người cho biết vẫn chưa có việc làm.

Một khảo sát khác ghi nhận 3.317 trong tổng số 4.637 người lựa chọn đáp án: “Thất nghiệp kể từ khi tốt nghiệp, cảm thấy vô định, lạc hướng và đầy lo âu”.

Cùng với đó, cụm từ “tốt nghiệp đồng nghĩa với thất nghiệp” ngày càng xuất hiện phổ biến trên mạng xã hội Trung Quốc.

Em Fan, 22 tuổi, tốt nghiệp ngành khoa học xã hội tại Đại học Tứ Xuyên cho biết hiện rất khó tìm được công việc vừa có giờ làm ổn định vừa bảo đảm lâu dài.

“Đối với hầu hết chúng em, dù tìm việc hay đi làm đều rất áp lực. Nếu làm ở doanh nghiệp lớn, sẽ luôn phải lo bị sa thải và chịu áp lực công việc rất lớn. Nếu vào khu vực nhà nước ổn định hơn thì lại lo thu nhập không bằng người khác”, em nói.

Trung Quốc đẩy mạnh các giải pháp nhưng cần thời gian

Giải quyết việc làm cho sinh viên tốt nghiệp đang trở thành một trong những ưu tiên của Chính phủ Trung Quốc.

Tháng trước, Bắc Kinh phát động chiến dịch tuyển dụng trên phạm vi toàn quốc kéo dài sáu tháng nhằm khuyến khích doanh nghiệp tăng tuyển dụng lao động trẻ.

Trước đó, hồi tháng 3, giới chức cũng công bố kế hoạch tận dụng AI để tạo thêm 12 triệu việc làm tại khu vực đô thị trong năm 2026, đồng thời triển khai các chương trình đào tạo quy mô lớn và thực tập trong các ngành tăng trưởng nhanh.

Theo ông Sun, phản ứng chính sách của Chính phủ Trung Quốc là “hợp lý và chủ động”, song những vấn đề mang tính cơ cấu sẽ không thể giải quyết trong thời gian ngắn.

Trong lúc chờ đợi, ngày càng nhiều cử nhân phải tìm đến các công việc linh hoạt như giao đồ ăn hoặc lái xe công nghệ trong nền kinh tế việc làm tự do (gig economy), lĩnh vực hiện tạo việc làm cho hơn 200 triệu người tại Trung Quốc.

Theo chuyên gia EIU, đây là nguồn thu nhập quan trọng nhưng cũng có thể khiến người lao động mất dần kỹ năng chuyên môn, hạn chế cơ hội phát triển nghề nghiệp và làm chậm tăng trưởng thu nhập trong dài hạn.

Đối với Fan, tương lai vẫn còn rất mơ hồ.

“Tôi không biết khi nào tình hình sẽ tốt hơn. Tôi cũng không biết mình phải làm gì với tương lai. Hiện tại, tôi chỉ có thể chấp nhận thực tế”, anh nói.