Kiến tạo thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh an toàn, hiện đạiBài cuối: Mở thị trường phải đi cùng kiểm soát rủi ro

Phân định rõ “đường biên” pháp lý

Thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh có tính chất giao thoa giữa nhiều lĩnh vực như tài chính, ngân hàng, thương mại, và cũng liên quan tới nhiều văn bản quy phạm pháp luật chuyên ngành tương ứng. Nếu phạm vi điều chỉnh của Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh không được phân định rõ, một giao dịch có thể đồng thời chịu sự điều chỉnh của nhiều cơ chế quản lý; ngược lại, nếu loại trừ quá rộng lại có nguy cơ tạo ra khoảng trống pháp lý.

Vì vậy, các ý kiến góp dự thảo Luật nhấn mạnh yêu cầu làm rõ các khái niệm hàng hóa, hàng hóa cơ sở, hàng hóa phái sinh; xác định chính xác giao dịch nào thuộc phạm vi điều chỉnh của Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh, giao dịch nào tiếp tục tuân theo pháp luật chuyên ngành; đồng thời làm rõ thẩm quyền quản lý, giám sát đối với các tổ chức tín dụng tham gia thị trường, trong đó có vai trò của Ngân hàng Nhà nước.

Đây không chỉ là vấn đề kỹ thuật lập pháp, mà quyết định trực tiếp đến tính thống nhất của hệ thống pháp luật, hiệu quả quản lý, giám sát và mức độ an toàn pháp lý cho các chủ thể tham gia thị trường. Sự rõ ràng của pháp luật chính là cách giảm chi phí giao dịch và hạn chế rủi ro tuân thủ. Theo đó, dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh nên quy định các nguyên tắc, quyền và nghĩa vụ cốt lõi đủ rõ; còn những yếu tố kỹ thuật thường xuyên biến động có thể giao Chính phủ quy định và điều chỉnh linh hoạt.

Bên cạnh đó, giao dịch hàng hóa phái sinh mang tính quốc tế rất cao. Khi dòng tiền, tài sản ký quỹ và vị thế giao dịch di chuyển qua biên giới, những vấn đề về quản lý ngoại hối, phòng chống rửa tiền, dữ liệu, an ninh mạng, đối tác bù trừ và rủi ro pháp lý tại nước ngoài đều xuất hiện. Đây cũng là lý do Ủy ban Kinh tế và Tài chính đề nghị cơ quan soạn thảo tiếp tục đối chiếu dự thảo luật với các nghĩa vụ quốc tế của Việt Nam trong khuôn khổ WTO, CPTPP, EVFTA và các điều ước liên quan, nhất là các nội dung về tiếp cận thị trường, giao dịch xuyên biên giới và quản trị rủi ro.

Báo cáo thẩm tra cũng lưu ý rằng Sở giao dịch và Trung tâm thanh toán bù trừ có thể nắm giữ những dữ liệu rất nhạy cảm về vị thế giao dịch, tồn kho, năng lực sản xuất, nhu cầu nhập khẩu, dòng tiền và tài sản ký quỹ; mức độ nhạy cảm càng cao khi có nhà đầu tư nước ngoài và kết nối xuyên biên giới. Vì vậy, thiết kế luật cần đạt được sự cân bằng: mở để doanh nghiệp Việt Nam tiếp cận các công cụ quản trị rủi ro và thị trường quốc tế, nhưng phải có khả năng nhìn thấy, giám sát và kiểm soát các luồng rủi ro đi cùng quá trình mở cửa.

Bảo vệ nhà đầu tư từ cấu trúc thị trường

Thị trường phái sinh có một đặc điểm quan trọng: giá trị danh nghĩa của hợp đồng có thể rất lớn trong khi nhà đầu tư chỉ phải nộp một phần giá trị dưới dạng ký quỹ. Bởi vậy, bảo vệ nhà đầu tư không thể dừng ở cảnh báo rằng “đầu tư có rủi ro”, mà phải bắt đầu từ cấu trúc của thị trường. Tài sản khách hàng phải được tách biệt. Ký quỹ phải được quản lý minh bạch. Cơ chế gọi bổ sung ký quỹ phải rõ ràng. Thành viên mất khả năng thanh toán phải có quy trình xử lý. Trung tâm thanh toán bù trừ phải có nguồn lực tài chính và hệ thống quản trị rủi ro tương xứng. Dữ liệu giao dịch phải được giám sát gần thời gian thực. Các hành vi thao túng, gian lận và xung đột lợi ích phải được phát hiện và xử lý.

Cơ quan thẩm tra đã đặc biệt lưu ý thị trường có mức độ rủi ro cao và yêu cầu tăng cường bảo vệ các chủ thể có khả năng tiếp cận thông tin và nguồn lực tài chính hạn chế, trong đó có doanh nghiệp nhỏ và vừa, hợp tác xã và người sản xuất. Đây là định hướng rất quan trọng. Mục tiêu cuối cùng của Luật là làm cho những chủ thể có nhu cầu chính đáng có thể tiếp cận công cụ phù hợp trong một thị trường minh bạch và hiểu rõ rủi ro, chứ không phải làm cho càng nhiều người giao dịch càng tốt.

Năng lực thực thi cần theo kịp sự phát triển của thị trường

Thị trường hàng hóa phái sinh có tốc độ giao dịch cao trên hệ thống nền tảng điện tử và có khả năng liên thông quốc tế. Việc thực thi Luật đòi hỏi đội ngũ có chuyên môn sâu về phái sinh, thanh toán bù trừ, quản trị rủi ro, công nghệ và dữ liệu, cùng hệ thống cơ sở dữ liệu tập trung, kết nối giao dịch theo thời gian thực. Vì vậy, khi Quốc hội xem xét dự án luật, nguồn lực thực thi cần được đặt ngang với nội dung điều luật. Nếu cơ quan quản lý không có hệ thống dữ liệu và đội ngũ đủ năng lực để giám sát vị thế, ký quỹ, dòng tiền, rủi ro tập trung và giao dịch bất thường, những quy định rất chặt chẽ trên giấy cũng chưa hẳn sẽ tạo được an toàn trên thực tế.

Theo kế hoạch, dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh sẽ được trình Quốc hội tại Kỳ họp thứ Hai vào tháng 10 tới. Trong quá trình hoàn thiện dự án Luật, có ba vấn đề cần được đặt ra.

Thứ nhất, Luật phải xuất phát từ nhu cầu thực tế của nền kinh tế Việt Nam, thay vì hướng tới việc có đầy đủ những sản phẩm mà thị trường quốc tế đang có. Thứ hai, cần tiếp thu những nguyên tắc, chuẩn mực quốc tế phù hợp về ký quỹ, thanh toán bù trừ, tách biệt tài sản khách hàng, quản trị rủi ro và an toàn hệ thống; đồng thời bảo đảm phù hợp với hệ thống pháp luật, trình độ phát triển của thị trường và năng lực quản lý của Việt Nam. Thứ ba, phát triển thị trường phải phục vụ nền kinh tế thực, trước hết là hỗ trợ doanh nghiệp phòng ngừa rủi ro giá, phục vụ sản xuất, xuất khẩu và từng bước nâng cao vai trò của hàng hóa Việt Nam trong quá trình hình thành giá.

Một khuôn khổ pháp luật đáp ứng được những yêu cầu đó sẽ tạo nền tảng cho một thị trường giao dịch phát triển an toàn, minh bạch. Quan trọng hơn, thị trường hàng hóa phái sinh có thể trở thành một bộ phận của hạ tầng quản trị rủi ro cho nền kinh tế. Đây cũng là góc nhìn cần được đặt ở trung tâm khi Quốc hội cho ý kiến và thông qua dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh.