Kiểm soát và thực thi quyền tác giả trong chuyển đổi số ngành thư viện
Công nghệ số và internet phát triển mang đến rất nhiều tiện ích cho người sử dụng dịch vụ thư viện nhưng cũng đồng thời kéo theo những hình thức xâm phạm bản quyền ngày một tinh vi hơn.
Hình thức xâm phạm bản quyền ngày càng tinh vi hơn
Tại hội thảo “Bản quyền trong chuyển đổi số ngành thư viện” ngày 12.7, do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tổ chức, nhận diện những hành vi vi phạm quyền tác giả trong hoạt đông thư viện, Vụ trưởng Vụ Thư viện Kiều Thúy Nga khẳng định, trên thực tế trong hoạt động thư viện thời gian qua chưa có hành vi vi phạm pháp luật về quyền tác giả bị xử lý.
"Một phần do các thư viện nhận thức rõ được trách nhiệm phải tuân thủ các điều luật liên quan tới quyền tác giả trong Luật Sở hữu trí tuệ, phần do người làm công tác thư viện đều phát hiện kịp thời, nhắc nhở nghiêm túc và yêu cầu xóa/hủy các nội dung sao chép vi phạm", bà Nga giải thích.
Tuy nhiên, bà Nga cho biết, thực tế quá trình thực thi pháp luật về quyền tác giả trong hoạt động thư viện đã chỉ ra một số hành vi có nguy cơ hoặc là hành vi vi phạm bản quyền trong hoạt động thư viện số như: sao chép, tạo lập để phát triển tài nguyên thông tin trái quy định của pháp luật: tạo số bản sao quá quy định, cho phép người sử dụng sao chép quá tỷ lệ pháp luật quy định hoặc không ghi thông tin về tác giả lên bản sao chép; sử dụng tài liệu mà không có sự cho phép của người sở hữu tác phẩm; thư viện có thiết bị sao chép chưa kèm theo thông báo về việc tạo bản sao phải tuân thủ các quy định của pháp luật về quyền tác giả.
Theo ThS. Phạm Thị Mai, Trung tâm Thông tin thư viện, Trường ĐH Luật Hà Nội, việc nhận diện một hành vi có phải là xâm phạm quyền tác giả hay không còn gặp rất nhiều khó khăn. Công nghệ số và internet phát triển đã mang đến rất nhiều tiện ích cho người sử dụng nhưng cũng đồng thời kéo theo những hình thức xâm phạm bản quyền ngày một tinh vi hơn.
“Qua nghiên cứu, đối sánh thực tiễn, chúng tôi nhận định những hành vi vi phạm quyền tác giả dễ thấy tại nhiều đơn vị hiện nay còn bao gồm việc các thư viện mua, bổ sung nguồn tài nguyên thông tin là sách lậu, khó kiểm chứng, hoặc nguồn tài nguyên số hóa bất hợp pháp. Ngoài ra, không thể không nhắc đến hoạt động phát triển tài nguyên thông tin với hoạt động bổ sung, mua, thu thập, trao đổi, chuyển dạng, tiếp nhận tài nguyên thông tin… ngày một diễn ra thường xuyên và khó nhận biết”, bà Mai dẫn chứng.
Tăng cường áp dụng công nghệ
Từ việc nhận diện các hành vi phạm vấn đề bản quyền tài liệu trong hoạt động số hóa và khai thác tài liệu số trong thư viện, các thư viện cần có hướng dẫn nhằm phục vụ, chia sẻ tài liệu số hiệu quả và đúng theo luật định. Theo Giám đốc Thư viện Khoa học Tổng hợp TP. Hồ Chí Minh Lê Ngọc Hân, cần tổ chức tập huấn các chuyên đề liên quan Luật Sở hữu trí tuệ, với các trường hợp cụ thể, như: tài liệu Hán - Nôm, tài liệu quý hiếm, tài liệu địa chí, tài liệu cho người khiếm thị, vấn đề chia sẻ giữa các thư viện…
Biên soạn và cung cấp các tài liệu dạng điện tử hoặc giấy tuyên truyền về việc tuân thủ luật cho cộng đồng. Viên chức thư viện phải nghiên cứu kỹ và thực hiện nghiêm Luật Sở hữu trí tuệ trong thực hiện số hóa cũng như phục vụ người đọc. Điều chỉnh các quy định chính sách trong thư viện liên quan đến việc số hóa tài liệu của bạn đọc, cung cấp dịch vụ thông tin (dạng số) cho bạn đọc.
“Đặc biệt, để tránh các vi phạm như đã nêu trên, với tài liệu điện tử mua từ các nhà xuất bản, cần đàm phán để cung cấp cho thư viện một bản copy điện tử để phục vụ lưu trữ lâu dài, bên cạnh chính sách truy cập theo thời gian của gói tài liệu thư viện mua”, bà Hân lưu ý.
ThS. Đinh Thúy Quỳnh, Khoa Thông tin - Thư viện, Trường ĐH Văn hóa Hà Nội cũng cho rằng, để nâng cao hiệu quả thực thi bảo vệ quyền tác giả, các thư viện cần tăng cường ứng dụng công nghệ hiện đại trong việc kiểm soát và thực thi quyền tác giả, áp dụng các thành tựu tiên tiến của công nghệ hỗ trợ khai thác và kiểm soát tự động việc thực thi quyền tác giả, giúp người dùng tin thuận tiện trong sử dụng các sản phẩm thông tin của thư viện nhưng vẫn đảm bảo vấn đề tác quyền.
“Chẳng hạn như cài đặt các phần mềm, thiết bị, chương trình ứng dụng… kiểm soát tỉ lệ tài liệu được phép sao chép hoặc tải xuống; phân cấp, giới hạn đối tượng sử dụng hoặc loại hình tài liệu được phép khai thác… Tăng cường liên kết, trao đổi với các thư viện trong khai thác các tài nguyên thông tin được cấp phép nhằm giảm bớt thời gian, công sức, chi phí mà vẫn bảo đảm việc cung cấp thông tin đến người dùng tin một cách hợp pháp và không vi phạm quyền tác giả. Đây cũng là xu hướng chung của các thư viện trong khu vực cũng như trên thế giới hiện nay”.
Trước hiện trạng xâm phạm quyền tác giả ngày càng tinh vi, theo Phó Giám đốc Thư viện TP. Cần Thơ Nguyễn Thanh Nhã, trước mắt Vụ Thư viện, Thư viện Quốc gia Việt Nam tiếp tục tham mưu để hệ thống thư viện có nhiều quyền hơn trong vấn đề sao chép tài nguyên thông tin nhằm phục vụ người đọc tốt nhất nhưng vẫn bảo đảm quyền lợi cho các tác giả.
Các nhà xuất bản, bên cạnh sách giấy truyền thống nên đẩy mạnh sản xuất sách số, tài liệu điện tử, có chính sách trả tiền bản quyền với tác giả, chính sách mua bán với các thư viện để hình thành các kho sách số, kho tài liệu điện tử song song với các kho sách giấy truyền thống. Đây là điểm cơ bản, điều kiện cần để hình thành thư viện số, thư viện điện tử trong hiện tại và tương lai”, bà Nhã nhấn mạnh.
