Không lấy chức danh làm căn cứ duy nhất quy trách nhiệm hình sự

Đánh giá cao cơ quan chủ trì soạn thảo đã chuẩn bị dự thảo công phu, kỹ lưỡng, thể hiện tư duy lập pháp hiện đại, bảo đảm cân bằng giữa việc nghiêm trị tội phạm nguy hiểm và mở rộng chính sách khoan hồng, nhân đạo của Nhà nước, đại biểu Phan Thị Thùy Linh nhấn mạnh, một bộ luật nghiêm hay không, không nằm ở số tội danh thêm hay bớt. Quan trọng là mỗi quy định có đủ rõ để áp dụng thống nhất và công bằng hay không.

Cá thể hóa trách nhiệm, không lấy chức danh làm căn cứ buộc tội

Với tinh thần nêu trên, góp ý về trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại, đại biểu Phan Thị Thùy Linh cho rằng, dự thảo đã đi đúng hướng khi cá thể hóa trách nhiệm của từng người và tháo gỡ những vướng mắc về tư cách pháp lý. Tuy nhiên, để hoàn thiện chính sách, đại biểu đề nghị cần làm rõ hơn các điều kiện xác định trách nhiệm hình sự của pháp nhân.

Cụ thể, khoản 3 Điều 78 quy định một trong những điều kiện quy trách nhiệm hình sự là hành vi phạm tội có sự “chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận của pháp nhân thương mại”. Theo đại biểu, cần xác định rõ sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận này được thể hiện qua quyết định, hành vi của cá nhân nào, bộ phận nào và căn cứ vào thẩm quyền nào.

Bởi lẽ, chỉ riêng quan hệ lao động, chức danh quản lý hoặc lợi ích mà pháp nhân thu được từ hành vi phạm tội chưa đủ để quy trách nhiệm hình sự cho pháp nhân.

Đại biểu cũng đề nghị làm rõ quy định tại Điều 78, việc cá nhân thực hiện hành vi đã chết không tự động loại trừ trách nhiệm hình sự của pháp nhân. Cơ quan tiến hành tố tụng vẫn phải chứng minh hành vi cấu thành tội phạm thuộc phạm vi Điều 79, đáp ứng đầy đủ các điều kiện tại Điều 78 và bảo đảm quyền bào chữa của pháp nhân. Quy định này cần được thống nhất với pháp luật tố tụng hình sự.

Đối với việc áp dụng hình phạt với cá nhân phạm tội trên danh nghĩa pháp nhân, đại biểu nhấn mạnh trách nhiệm của từng người phải được xác định dựa trên hành vi, lỗi và vai trò thực tế. Dự thảo đã thể hiện đúng hướng này tại khoản 2 Điều 84.

Theo đó, đại biểu đề nghị nhất quán nguyên tắc: Không lấy chức danh làm chứng cứ buộc tội, mà phải xem xét đầy đủ trách nhiệm của người thực tế đã quyết định, trực tiếp chỉ đạo hoặc tổ chức thực hiện hành vi phạm tội.

Ngăn chặn tội phạm mạng từ khâu chuẩn bị, bảo vệ hoạt động bảo mật hợp pháp

Tán thành với việc dự thảo cấu trúc lại các tội phạm trên không gian mạng theo chuỗi hành vi, từ chuẩn bị, tổ chức đến thực hiện, đại biểu Phan Thị Thùy Linh cho rằng, cách tiếp cận mới này phù hợp với thực tiễn phát triển công nghệ hiện đại và thực tiễn đấu tranh với các vụ tống tiền quy mô lớn trên mạng thời gian gần đây.

Tuy nhiên, tội lừa đảo, chiếm đoạt tài sản qua mạng tại Điều 157 chưa thuộc danh mục được xử lý từ giai đoạn chuẩn bị tại Điều 14; trong khi để lừa đảo, đối tượng phải chuẩn bị từ trước như: mua gom tài khoản ngân hàng, mua sim không chính chủ, dựng trang web giả mạo...

Do vậy, đại biểu cho rằng cần rà soát kỹ đối với nội dung này để có thể ngăn chặn hành vi phạm tội ngay từ khâu chuẩn bị, qua đó hạn chế thiệt hại trước khi tiền của người dân thực sự bị chuyển đi.

Đối với khoản 1 Điều 276, đại biểu lưu ý cần phân biệt công cụ phạm tội với công cụ được sử dụng trong hoạt động bảo mật hợp pháp. Cùng một phần mềm, chuyên gia bảo mật có thể sử dụng để kiểm thử hệ thống, trong khi tin tặc dùng để xâm nhập.

Dự thảo xác định dấu hiệu định tội là thiết bị, phần mềm “được thiết kế hoặc chỉnh sửa có tính năng chủ yếu để thực hiện tội phạm”. Đại biểu đánh giá đây là tiêu chí xác đáng, song đề nghị làm rõ thêm mục đích phạm tội của người thực hiện hành vi, bởi không thể chỉ căn cứ vào tính năng kỹ thuật của công cụ để kết luận về mục đích phạm tội.

Từ đó, đại biểu đề nghị bổ sung tại Điều 276 quy định loại trừ đối với hoạt động nghiên cứu, kiểm tra, đánh giá an toàn thông tin mạng được chủ hệ thống thông tin phân quyền hoặc thực hiện theo hợp đồng hợp pháp, không thuộc trường hợp sử dụng vào mục đích trái pháp luật.

Việc hoàn thiện quy định cần bảo đảm xử lý nghiêm hành vi cố ý phạm tội trên không gian mạng, đồng thời phân biệt rõ với các hoạt động thử nghiệm hợp pháp như tấn công giả định, qua đó bảo vệ đội ngũ an ninh mạng.

Nhấn mạnh mỗi thay đổi chính sách đều phải đi cùng căn cứ quy trách nhiệm rõ ràng, đại biểu Phan Thị Thùy Linh cho rằng mục tiêu cần hướng tới là bảo vệ người dân trước nguy cơ lừa đảo từ sớm; bảo đảm doanh nghiệp chân chính không bị quy trách nhiệm vì sai phạm của một cá nhân; đồng thời giúp kỹ sư bảo mật yên tâm làm việc, không lo bị coi là tin tặc.

Theo đại biểu, pháp luật hình sự nghiêm minh là khi người có tội không thể trốn tránh trách nhiệm, còn người không có tội luôn được bảo vệ. Dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) đang đi theo hướng đó.