Khi “quân bài Hormuz” của Iran dần mất sức nặng

Sau nhiều năm chống chọi với các lệnh trừng phạt từ Mỹ, Iran hiện đang phải đối mặt với một trong những chiến dịch gây sức ép lớn nhất trong lịch sử. Theo các nguồn tin Iran và khu vực, phong tỏa hải quân của Mỹ cùng các biện pháp trừng phạt mới đang hạn chế xuất khẩu dầu, thu hẹp khả năng tiếp cận ngoại tệ và làm lộ rõ những khó khăn ngày càng lớn của nền kinh tế Iran.

Sức ép kinh tế gia tăng

Tổng thống Mỹ Donald Trump đang đặt cược rằng sức ép kinh tế ngày càng lớn có thể buộc Iran phải cho phép tàu thuyền tự do qua lại eo biển Hormuz - tuyến hàng hải có vai trò đặc biệt quan trọng đối với thương mại năng lượng toàn cầu. Những tính toán này dựa trên cơ sở: Iran đang chịu thiệt hại kinh tế lớn hơn những tổn thất mà nước này có thể gây ra cho các đối thủ.

Theo Reuters, các biện pháp của Mỹ nhằm bóp nghẹt xuất khẩu dầu đã làm giảm nguồn thu của nhà nước Iran.

“Cán cân quyền lực đã phần nào nghiêng theo hướng bất lợi cho Iran”, nhà phân tích Iran Arash Azizi nhận định. Theo ông, Iran đang mất dần đòn bẩy từng có đối với eo biển Hormuz do không thể đóng cửa hoàn toàn tuyến hàng hải này. Trong khi đó, lệnh phong tỏa của hải quân Mỹ đang “thực sự gây sức ép lên Iran”.

Tuy nhiên, các nguồn tin khu vực nhận định vẫn chưa thể khẳng định sức ép hiện nay sẽ buộc Tehran phải nhượng bộ. Iran chưa thể áp đặt những cái giá đủ lớn để làm suy giảm quyết tâm của Washington, nhưng cũng chưa cho thấy dấu hiệu từ bỏ các yêu cầu của mình.

Tehran vẫn muốn được nới lỏng các biện pháp trừng phạt, tiếp cận những tài sản đang bị phong tỏa và được công nhận vai trò an ninh của Iran tại eo biển Hormuz.

Tehran có thể chống chịu đến đâu?

Theo Reuters, ba nguồn tin cấp cao tại Iran thừa nhận chiến dịch gây sức ép của Washington đang ngày càng khó chống đỡ. Các biện pháp mới nhất đã hạn chế mạnh khả năng tiếp cận ngoại tệ của Tehran, gây khó khăn cho nhập khẩu hàng hóa và thu hẹp khả năng tiếp cận các mạng lưới tài chính toàn cầu - những yếu tố từng giúp nền kinh tế Iran duy trì hoạt động trong nhiều năm chịu trừng phạt.

Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent mô tả chiến lược của Washington là một “đòn kép”, kết hợp phong tỏa với “các biện pháp trừng phạt khắc nghiệt nhất trong lịch sử”: “Điều đó sẽ phát huy tác dụng tại Iran và chúng tôi sẽ làm chế độ này sụp đổ”, ông Bessent nói với CNBC.

Đối với một số quan chức Mỹ, Israel và khu vực, những khó khăn kinh tế ngày càng gia tăng có thể tạo ra những hệ quả chính trị bên trong Iran. Kịch bản được kỳ vọng là sức ép kinh tế sẽ kích thích bất ổn xã hội, làm sâu sắc thêm những rạn nứt trong giới lãnh đạo và qua đó làm suy yếu khả năng kiểm soát quyền lực của chính quyền.

Tuy nhiên, không phải tất cả đều tin rằng sức ép kinh tế và quân sự sẽ dẫn tới một bước ngoặt chính trị. Những người hoài nghi viện dẫn hàng chục năm nỗ lực không thành công nhằm gây bất ổn Cộng hòa Hồi giáo, đồng thời nhấn mạnh khả năng Tehran sẵn sàng trấn áp bất đồng. Theo cách nhìn này, giới lãnh đạo Iran có thể một lần nữa chứng tỏ khả năng chống chịu cao hơn những gì các đối thủ dự đoán.

Tìm lối thoát từ Hormuz

Theo ông Dennis Ross, cựu nhà đàm phán Mỹ, Washington có thể đang nhìn nhận những khó khăn kinh tế của Iran như một minh chứng cho thành công chiến lược, trong khi thực tế lại phức tạp hơn nhiều. Tehran vẫn quyết tâm chứng minh rằng họ có thể kiểm soát Hormuz, nhưng dường như đang điều chỉnh mức độ sử dụng vũ lực, đồng thời vẫn để ngỏ khả năng leo thang hơn nữa.

“Người Iran liên tục khiến chúng ta bất ngờ về khả năng chống chịu của họ”, ông nói, đồng thời cho rằng chỉ riêng sức ép kinh tế và quân sự khó có thể buộc Tehran rút lui.

Theo ông, một trong những hướng đi rõ ràng nhất để tháo gỡ bế tắc hiện nay có thể nằm ở tranh chấp về phí vận tải qua eo biển Hormuz. Ông đề xuất Iran có thể từ bỏ yêu cầu thu phí qua eo biển, nhưng vẫn giữ quyền thu tiền đối với các dịch vụ hàng hải, an ninh hoặc môi trường hợp pháp.

Một cơ chế như vậy có thể cho phép cả Mỹ và Iran đều có thể tuyên bố đã đạt được một phần mục tiêu. Với Tehran, đây sẽ là cách lùi bước mà không tạo cảm giác rằng Iran đã đầu hàng; trong khi Washington có thể coi việc mở lại tuyến hàng hải là một kết quả chính trị đáng kể.

“Nếu có thể tuyên bố rằng eo biển đã được mở cửa trở lại, tôi nghĩ Tổng thống Mỹ Trump sẽ tiến đến một thỏa thuận”, ông Ross nhận định. Điều quan trọng là liệu mức độ tổn thất hiện tại đã đủ lớn để Iran có thể chấp nhận thỏa hiệp hay chưa, trước khi trượt vào một cuộc đối đầu mới với Mỹ.