Khám phá tập tục huyền bí của người Mali

Nghi lễ Ntomo

Thông qua 27 hiện vật cùng 63 bức ảnh, 5 thước phim video, triển lãm tái hiện những nghi lễ quan trọng trong quá trình trưởng thành của đàn ông Banama, có nét tương đồng với văn hóa một số dân tộc ở Việt Nam như lễ cà răng của người M’nông, hay lễ lập tĩnh của người Dao... Chuyên gia thiết kế trưng bày và đồ họa Patrick Hoarau cho biết: 5 năm cộng tác với nhà nhân học hình ảnh người Pháp Catherine de Clippel, dựa trên kết quả thực địa suốt 20 năm của bà, ông đã tiến hành nghiên cứu, sắp đặt các bức ảnh, đoạn trích phim video và cả những hiện vật nghi lễ thành nhiều câu chuyện. Lộ trình trưng bày được sắp xếp theo các chủ đề riêng, đầu tiên là những nghi lễ bắt buộc, sau đó đến hội kín và kết thúc là các kiến trúc cổ truyền của người Bamana ở Mali.

Cả hai nghi lễ thành đinh tập thể của người Bamana ở Mali đều được tổ chức trong không gian linh thiêng nơi rừng rậm ở hai thời điểm liền nhau trong quá trình trưởng thành của người đàn ông Bamana. Ở giai đoạn đầu đời, những cậu bé Bamana 3 - 10 tuổi phải trải qua nghi lễ bắt buộc Ntomo (cắt bao quy đầu), đánh dấu bước đầu tiên trong quá trình trưởng thành. Ntomo được coi là nghi lễ không thể thiếu cho cuộc sống sau này của người đàn ông, đặc biệt là vai trò duy trì nòi giống người Mali. Nghi lễ thứ hai là Korè, dành cho độ tuổi từ 11 - 18. Người thụ lễ phải sống trong rừng một vài tuần, dưới sự giám sát của lớp đàn anh có kinh nghiệm, tinh thông mọi điều. Họ được răn dạy về sức chịu đựng mọi áp bức và cả những điều sỉ nhục; được hướng dẫn về thảo dược, tình dục; thông hiểu nghĩa vụ đối với các bậc đàn anh và với tổ tiên. Chỉ khi làm xong lễ Korè, họ mới thật sự trưởng thành, có thể xây dựng gia đình và chính thức được tham gia vào các hoạt động cộng đồng. Bà Catherine nhấn mạnh: “những hình ảnh mà các bạn thấy về hai nghi lễ trên không phải ai cũng có thể được xem trực tiếp. Bởi khi thực hiện các nghi lễ này, họ thường đeo mặt nạ”.

Bên cạnh hai nghi lễ bắt buộc Ntomo và Korè, đàn ông Bamana còn được tự do lựa chọn tham dự các hội kín: Ciwara, Komo, Kono, Manan, Nya, Nankon. Đây được xem như các phường săn mà đàn ông Bamana tự nguyện gia nhập nhằm củng cố vị thế và quyền lực trong xã hội. Các đệ tử tham gia hội kín phải theo học một bậc thầy Soma, vừa là thầy cúng, thầy bói, người nắm giữ các tri thức bí ẩn, tạo ra và nuôi dưỡng các di vật thiêng Boliw điều khiển quyền lực.

Trong con mắt của cư dân bản địa, việc bà Catherine - một phụ nữ da trắng xuất hiện trong các hội kín (để chụp ảnh, quay phim ghi tư liệu) sẽ được nhìn nhận trên vị thế một người đàn ông, nên bà không gặp khó khăn gì. Tuy nhiên, có một nghi lễ bà không dám tham gia, đó là lễ Komo. Đây là nghi lễ tuyệt nhiên không dành cho phụ nữ, trẻ em và những người không nằm trong thành phần tham dự lễ. Komo trong quan niệm của người Bamana vô cùng linh thiêng, thậm chí những người theo nghi lễ này cũng không dám nhắc đến tên của nó...

Nghi lễ Korè

Châu Phi tồn tại nhiều tập tục huyền bí và độc đáo, nơi có đến 1.300 ngôn ngữ mà mỗi ngôn ngữ đại diện cho một cư dân với phong tục và nghi lễ khác biệt. “Tôi đã từng quay rất nhiều phim về nghi lễ tâm linh ở các vùng nông thôn, thành thị của châu Phi. Chính văn hóa đặc sắc và huyền bí của cư dân nơi đây đã giúp tôi có thêm nghị lực cho công việc của mình” - bà Catherine chia sẻ.

Với trưng bày Trở thành đàn ông - Lễ thành đinh và hội kín của người Bamana ở Mali, văn hóa châu Phi lần đầu tiên được giới thiệu ở Việt Nam. Theo Giám đốc Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, PGS, TS Võ Quang Trọng, “những hiện vật, ảnh và phim video cùng những câu chuyện đặc sắc của trưng bày sẽ giúp công chúng Việt Nam có thêm hiểu biết về một nghi lễ mang đầy đủ nét khác biệt độc đáo của người Bamana ở Mali”.