Iran và Mỹ chuẩn bị nối lại đàm phán hạt nhân tại Thổ Nhĩ Kỳ

Theo các quan chức Iran và Mỹ, Đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff sẽ gặp Ngoại trưởng Iran Abbas Araqchi tại Istanbul nhằm khôi phục kênh ngoại giao liên quan đến tranh chấp kéo dài nhiều năm về chương trình hạt nhân của Tehran, đồng thời xoa dịu lo ngại về nguy cơ bùng phát một cuộc xung đột khu vực mới.

Một nhà ngoại giao khu vực cho biết, đại diện của nhiều quốc gia Trung Đông, bao gồm Ảrập Xêút và Ai Cập, cũng sẽ tham gia các cuộc tiếp xúc với nhiều hình thức gặp gỡ song phương và đa phương.

Mỹ gia tăng áp lực quân sự

Các cuộc đàm phán diễn ra trong bối cảnh căng thẳng gia tăng sau khi Mỹ điều thêm tàu chiến đến khu vực gần Iran, tiếp nối làn sóng trấn áp bạo lực của chính quyền Tehran đối với các cuộc biểu tình chống chính phủ hồi tháng trước - được xem là đợt bất ổn nghiêm trọng nhất tại Iran kể từ Cách mạng Hồi giáo năm 1979.

Dù trước đó không thực hiện lời đe dọa can thiệp quân sự trong thời điểm Iran trấn áp biểu tình, ông Donald Trump gần đây đã gia tăng sức ép, yêu cầu Tehran nhượng bộ về hạt nhân và triển khai một hạm đội hải quân đến vùng biển gần Iran. Tuần trước, ông Donald Trump cho biết, Iran đang “nghiêm túc đàm phán”, trong khi quan chức an ninh hàng đầu của Iran, ông Ali Larijani, xác nhận các sắp xếp cho đàm phán đang được tiến hành.

Phát biểu trước báo giới tại Nhà Trắng hôm 2/2, ông Donald Trump nói rằng, các cuộc đàm phán sẽ được nối lại, song cũng cảnh báo: “những con tàu rất lớn, hiện đại nhất tiến về phía Iran"; và "nếu hai bên không đạt được thỏa thuận, những điều rất tồi tệ sẽ xảy ra”.

Những điều kiện khó chấp nhận

Các nguồn tin Iran cho biết, trước đó Washington đã đưa ra ba điều kiện để nối lại đàm phán: Iran phải chấm dứt hoàn toàn việc làm giàu uranium, hạn chế chương trình tên lửa đạn đạo và ngừng hỗ trợ các lực lượng ủy nhiệm trong khu vực. Tehran từ lâu đã bác bỏ cả ba yêu cầu, coi đó là sự xâm phạm chủ quyền quốc gia.

Tuy nhiên, hai quan chức Iran nói với Reuters rằng, giới lãnh đạo tôn giáo nước này coi chương trình tên lửa đạn đạo, chứ không phải hoạt động làm giàu uranium, mới là trở ngại lớn nhất đối với một thỏa thuận.

Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran, ông Esmaeil Baghaei cho biết, Tehran đang cân nhắc “mọi khía cạnh của các cuộc đàm phán”, đồng thời nhấn mạnh Iran mong muốn các biện pháp trừng phạt “bất công” sớm được dỡ bỏ. “Thời gian là yếu tố then chốt đối với Iran”, ông Baghaei nói.

Vai trò trung gian của khu vực

Thổ Nhĩ Kỳ cùng một số quốc gia Trung Đông đang tích cực thúc đẩy giảm căng thẳng. Một nhà ngoại giao khu vực cho biết, Qatar, Ảrập Xêút, UAE và Ai Cập, cùng một số nước khác, sẽ tham dự các cuộc gặp tại Istanbul.

Một quan chức đảng cầm quyền Thổ Nhĩ Kỳ nói rằng, Tehran và Washington đã nhất trí tái tập trung vào con đường ngoại giao trong tuần này, qua đó mở ra hy vọng tạm thời tránh được nguy cơ Mỹ tiến hành các cuộc không kích mới.

Theo các nguồn tin Israel, ông Witkoff dự kiến sẽ tới Israel để gặp Thủ tướng Benjamin Netanyahu và Tổng tham mưu trưởng quân đội Israel trước hoặc sau cuộc gặp tại Istanbul.

“Quả bóng đang ở phía Mỹ”

Một quan chức Iran cho biết, Tehran sẵn sàng thể hiện sự linh hoạt nhất định nếu đàm phán được nối lại, với điều kiện không có các điều kiện tiên quyết.

“Iran sẵn sàng bàn về việc hạn chế làm giàu uranium, bao gồm khả năng chuyển giao khoảng 400kg uranium làm giàu cao, hoặc chấp nhận mức làm giàu bằng không theo một cơ chế liên doanh”, quan chức này nói.

Tuy nhiên, Tehran yêu cầu Mỹ rút bớt các khí tài quân sự ra xa lãnh thổ Iran như một điều kiện để khởi động đàm phán chính thức. “Giờ quả bóng đang ở phía ông Donald Trump”, nguồn tin Iran nhấn mạnh.

Ảnh hưởng của Iran trong khu vực đã suy giảm đáng kể sau các cuộc tấn công của Israel nhằm vào các lực lượng thân Iran, từ Hamas ở Gaza, Hezbollah ở Lebanon, lực lượng Houthi tại Yemen cho đến các nhóm dân quân ở Iraq, cũng như sau khi đồng minh thân cận của Tehran là cựu Tổng thống Syria Bashar al-Assad bị lật đổ.

Tháng 6 năm ngoái, Mỹ đã không kích các mục tiêu hạt nhân của Iran, phối hợp vào giai đoạn cuối của chiến dịch không kích kéo dài 12 ngày do Israel tiến hành. Kể từ đó, Tehran tuyên bố đã dừng hoạt động làm giàu uranium.

Tuy nhiên, hình ảnh vệ tinh gần đây do Planet Labs cung cấp và được Reuters phân tích cho thấy, một số hoạt động sửa chữa tại hai cơ sở hạt nhân bị tấn công là Isfahan và Natanz, với mái che mới được dựng lên trên hai tòa nhà từng bị phá hủy. Ngoài ra, không ghi nhận hoạt động tái thiết lớn nào khác.

Viện Khoa học và An ninh Quốc tế (ISIS) có trụ sở tại Washington cho biết, các hình ảnh vệ tinh cuối tháng 1 cho thấy hoạt động xây dựng tại các cửa hầm ở Isfahan, có thể là dấu hiệu chuẩn bị cho các cuộc không kích tiếp theo, hoặc cho thấy việc di chuyển tài sản hạt nhân khỏi các cơ sở khác.