Iran đang thử thách giới hạn của Tổng thống Trump?

Tổng thống Mỹ Donald Trump tối 2/8 (giờ Mỹ) bất ngờ tuyên bố hủy kế hoạch không kích mới nhằm vào Iran, cho biết quyết định được đưa ra theo đề nghị của các đồng minh Trung Đông khi các bên đang tiến gần tới một khuôn khổ thỏa thuận nhằm chấm dứt xung đột.

Tuy nhiên, theo nhiều chuyên gia, động thái này không đồng nghĩa với việc Tehran đang xuống thang. Ngược lại, Iran được cho là đang từng bước giành quyền chủ động trên chiến trường, mở rộng phạm vi xung đột trên khắp Trung Đông nhằm buộc Washington phải đối mặt với một cuộc chiến kéo dài và tốn kém hơn.

Từ phòng thủ sang chủ động

Trong hai tuần qua, Iran liên tiếp tiến hành các đòn tấn công phủ đầu nhằm bào mòn sức chịu đựng của Mỹ.

Theo đó, Iran đã tấn công một căn cứ quân sự của Mỹ tại Jordan, chấm dứt giai đoạn tạm lắng của giao tranh bằng một cuộc tập kích bất ngờ. Cùng lúc, các lực lượng thân Iran mở rộng hoạt động trên nhiều mặt trận, từ Biển Đỏ đến Syria, trong khi Tehran bị nghi đứng sau một vụ tấn công bằng máy bay không người lái nhằm vào một tàu của Mỹ tại cảng Damietta (Ai Cập), gần kênh đào Suez ngày 31/7.

Theo các chuyên gia, đây không còn là những đòn đáp trả mang tính phản ứng mà là chiến lược chủ động nhằm nâng chi phí quân sự, kinh tế và chính trị đối với Washington. Tehran muốn phát đi thông điệp rằng bất kỳ chiến dịch quân sự quy mô lớn nào của Mỹ cũng sẽ kéo theo những hệ lụy lan rộng trên toàn khu vực.

Bà Ellie Geranmayeh, chuyên gia của Hội đồng Quan hệ Đối ngoại châu Âu (ECFR), nhận định: “Những gì chúng ta chứng kiến trong tuần qua cho thấy Iran sẵn sàng chấp nhận rủi ro lớn hơn nhiều để chủ động leo thang thay vì chỉ phản ứng”. Theo bà, Tehran ngày càng tin rằng việc quay trở lại một cuộc chiến toàn diện với Mỹ và Israel gần như là điều không thể tránh khỏi.

“Canh bạc” buộc Washington phải tính toán lại

Theo nhiều nhà quan sát, Tehran đang theo đuổi hai mục tiêu song song: hoặc khiến Tổng thống Donald Trump từ bỏ ý định mở lại chiến dịch quân sự quy mô lớn, hoặc kéo Mỹ vào một cuộc chiến tiêu hao kéo dài mà Washington khó duy trì về chính trị và tài chính.

“Bằng các cuộc tấn công này, Iran có thể đang muốn gửi thông điệp tới Washington rằng dù Mỹ và Israel khởi đầu cuộc chiến, họ sẽ không phải là bên quyết định cách cuộc chiến kết thúc”, bà Geranmayeh nói.

Chiến lược này diễn ra trong bối cảnh các nỗ lực hòa giải giữa hai bên không đạt kết quả. Theo giới phân tích, việc Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) ngày càng giữ vai trò chi phối trong hoạch định chiến lược cũng góp phần thúc đẩy cách tiếp cận cứng rắn hơn của Tehran.

Ông Danny Citrinowicz, cựu chuyên gia phân tích Iran của tình báo quân đội Israel, cho rằng trong giới lãnh đạo Iran hiện tồn tại sự đồng thuận rằng đàm phán với Mỹ không còn mang lại kết quả. Thay vào đó, Tehran muốn chứng minh rằng bất kỳ cuộc tấn công nào nhằm vào nước này đều sẽ khiến toàn khu vực phải trả giá.

Cùng quan điểm, bà Karen Gibson, cựu lãnh đạo tình báo của quân đội Mỹ tại Trung Đông nhận định: “Chiến lược của Iran là khiến chiến dịch quân sự trở nên tốn kém cả về kinh tế lẫn chính trị đối với Mỹ, buộc Washington phải lùi bước”. Theo bà, về lâu dài chiến thuật này có thể phát huy hiệu quả.

Mở rộng xung đột ra toàn Trung Đông?

Một trong những điểm đáng chú ý nhất của giai đoạn hiện nay là việc Iran mở rộng phạm vi gây sức ép vượt ra ngoài eo biển Hormuz.

Các lực lượng đồng minh của Tehran tại Iraq và lực lượng Houthi ở Yemen tiếp tục tấn công các mục tiêu liên quan đến Mỹ và các nước đồng minh. Houthi cũng gia tăng các hoạt động nhằm vào tuyến vận tải trên Biển Đỏ và khu vực eo biển Bab el-Mandeb, trong khi vụ tấn công nhằm vào tàu của Mỹ tại Ai Cập cho thấy nguy cơ lan rộng tới cả khu vực kênh đào Suez.

Ông Michael Connell, chuyên gia của Trung tâm Phân tích Hải quân Mỹ nhận định: “Mục tiêu của Iran là bóp nghẹt hoạt động vận tải biển. Khu vực này có ba tuyến hàng hải chiến lược gồm Bab el-Mandeb, eo biển Hormuz và kênh đào Suez. Hiện các cuộc tấn công đã mở rộng tới cả ba điểm nghẽn này”. Nếu tình trạng gián đoạn kéo dài, thị trường năng lượng và thương mại toàn cầu sẽ tiếp tục chịu tác động mạnh.

Iran cũng gia tăng sức ép lên các quốc gia Ảrập có quan hệ chặt chẽ với Mỹ. Jordan, Kuwait và Bahrain đều trở thành mục tiêu của các cuộc tấn công hoặc đe dọa quân sự, buộc Washington phải điều chuyển lực lượng khỏi một số căn cứ dễ tổn thương tại vùng Vịnh sang Jordan, Israel và các địa điểm khác.

Theo cựu quan chức cấp cao của Lầu Năm Góc phụ trách Trung Đông Dana Stroul, Tehran đang tìm cách buộc các nước trong khu vực phải lựa chọn giữa tiếp tục sát cánh cùng Mỹ hoặc gây sức ép để Washington giảm hiện diện quân sự.

Cuộc chiến tiêu hao còn kéo dài

Nhiều chuyên gia cho rằng, Iran không còn kỳ vọng vào một thỏa thuận ngoại giao trong ngắn hạn mà đang chuẩn bị cho một cuộc xung đột kéo dài.

Tuy nhiên, giới phân tích cũng cảnh báo Iran đang đối mặt với không ít rủi ro. Nếu đánh giá sai mức độ kiềm chế của Washington, Tehran có thể phải hứng chịu các đòn đáp trả mạnh hơn. Bên cạnh đó, nền kinh tế vốn đã chịu nhiều sức ép từ các lệnh trừng phạt và chi phí chiến tranh cũng có thể làm suy giảm khả năng theo đuổi chiến lược leo thang trong dài hạn.

Dù vậy, với việc chủ động mở rộng chiến trường và gia tăng sức ép trên nhiều hướng, Iran đang cho thấy tham vọng giành quyền quyết định nhịp độ của cuộc xung đột. Điều đó đồng nghĩa với việc bất kỳ tính toán quân sự nào của Mỹ trong thời gian tới cũng sẽ phải cân nhắc nhiều hơn đến nguy cơ chiến tranh lan rộng trên toàn bộ Trung Đông.