Bức tranh xấu về sức khỏe của 21 tập đoàn, tổng công ty

Năm 2011, Kiểm toán Nhà nước đã kiểm toán báo cáo tài chính năm 2010 của 268 doanh nghiệp thuộc 21 tập đoàn, tổng công ty Nhà nước; hai chuyên đề về việc trích lập, quản lý, sử dụng Quỹ bình ổn giá xăng dầu và Quỹ hỗ trợ sắp xếp doanh nghiệp; kiểm toán chung với Kiểm toán Nhà nước Liên bang Nga đối với Liên doanh Việt – Nga (Vietsopetro) và Công ty TNHH Liên doanh Rusvietpetro. Kết quả kiểm toán cho thấy, sản xuất, kinh doanh của 19/21 tập đoàn, tổng công ty được kiểm toán vẫn có lãi, đóng góp quan trọng vào tăng trưởng, giữ ổn định kinh tế vĩ mô, dù tiếp tục chịu ảnh hưởng bởi những yếu tố bất lợi. Tiêu biểu là lợi nhuận trước thuế và tỷ suất lợi nhuận trên nguồn vốn chủ sở hữu năm 2010 của Tập đoàn Than-Khoáng sản Việt Nam (TKV) đạt 34,54%; Tổng công ty Bia – rượu – nước giải khát Sài Gòn đạt 39,89%; Tập đoàn Phát triển nhà và đô thị (HUD) đạt 27,31%; Tổng công ty Máy động lực và máy nông nghiệp đạt 14,71%.

Tuy nhiên, do ảnh hưởng của suy thoái kinh tế và thực hiện chính sách an sinh xã hội của Chính phủ nên một số tập đoàn, tổng công ty thua lỗ trong kinh doanh, sản xuất; kết quả kinh doanh của nhiều đơn vị giảm mạnh so với năm 2009. Đặc biệt, có tổng công ty nhuận kinh doanh chung cao, song hoạt động kinh doanh chính lại đạt hiệu quả thấp. Sau khi các tập đoàn, tổng công ty điều chỉnh theo kết quả kiểm toán thì tổng tài sản, nguồn vốn giảm 8.116 tỷ đồng, tổng thu nhập thuần giảm 240 tỷ đồng, lợi nhuận trước thuế giảm 7.116 tỷ đồng, trong khi tổng chi phí tăng 6.875 tỷ đồng và các khoản còn phải nộp vào ngân sách Nhà nước tăng 937,8 tỷ đồng. Tất nhiên con số này chưa là căn cứ để đánh giá đồng vốn đầu tư của Nhà nước vào các đơn vị này có bị thất thoát không hay chưa được sử dụng hiệu quả. Song, điều này cũng cho thấy các báo cáo tài chính của một số đơn vị có thể sẽ không đẹp như đã từng công bố khi lần đầu bán cổ phiếu ra thị trường (IPO).

Điều đáng lo ngại nữa là tổng nợ phải thu hồi của 21 tập đoàn, tổng công ty được kiểm toán đến ngày 31.12.2010 là 56.656 tỷ đồng, nợ phải thu trên tổng tài sản là 9,7% và trên vốn chủ sở hữu là 36,09%. Số nợ chiếm tỷ lệ không nhỏ trên tổng tài sản và trên vốn của chủ sở hữu là Nhà nước cao hơn khiến nhiều ý kiến lo lắng. Bởi trong điều kiện kinh tế suy thoái thì nợ rất dễ chuyển thành nợ quá hạn và khó đòi. Và nếu xem xét phụ lục liệt kê những đơn vị có tỷ lệ nợ trên tổng tài sản thì có thể hiểu lo lắng này, khi Tổng công ty Xây dựng Trường Sơn có tỷ lệ là 50,88%, Tổng công ty Xây dựng đường thủy là 37,58%, Tập đoàn HUD là 22,73%... Mặt khác, một số doanh nghiệp quản lý nợ thiếu chặt chẽ nên để cán bộ chiếm dụng, tham ô khoản tiền này; cho các đơn vị khác và cá nhân vay vốn trong khi chính mình cũng phải đi vay vốn để sản xuất, kinh doanh. Một số đơn vị của Tập đoàn HUD, Tổng công ty Bia – rượu – nước giải khát Sài Gòn, Tổng công ty Du lịch Hà Nội... trích lập dự phòng nợ phải thu khó đòi chưa đầy đủ hoặc hồ sơ trích lập dự phòng không bảo đảm quy định.

Chắc hẳn khi xem xét kết quả kiểm toán đối với tập đoàn, tổng công ty nói riêng, doanh nghiệp Nhà nước nói chung, người dân sẽ quan tâm nhất là vốn từ ngân sách có được bảo toàn và phát triển hay không. Bởi, thu nhập của người dân nước ta mới đạt mức trung bình trên thế giới nên tiền thuế của dân cần được sử dụng hiệu quả. Hơn nữa, trong điều kiện nguồn lực tài chính của nước ta còn hạn chế thì sẽ khó có nguồn dự trữ để khắc phục cho các sai phạm đã xảy ra. Do đó, nhiều ý kiến vẫn lo ngại kể cả khi Kiểm toán Nhà nước khẳng định các đơn vị này đã cơ bản bảo toàn, phát triển được vốn nhà nước, với quy mô vốn chủ sở hữu đạt 156.998 tỷ đồng (trừ Tổng công ty Xây dựng đường thủy thua lỗ lớn). Bởi 11/21 tập đoàn, tổng công ty được kiểm toán hoạt động kinh doanh chủ yếu dựa trên vốn chiếm dụng, vốn vay, khiến một số đơn vị có hệ số nợ phải trả trên vốn chủ sở hữu và lợi ích của cổ đông thiểu số cao. Cụ thể là Tổng công ty Xây dựng Trường Sơn là 9,19 lần, Tập đoàn Điện lực Việt Nam là 3,38 lần, Tổng công ty Truyền thông đa phương tiện là 4,12 lần... Như vậy cũng có nghĩa là doanh nghiệp dễ gặp phải nguy cơ mất an toàn, mất cân đối tài chính, đặc biệt là với doanh nghiệp xây dựng, bất động sản, hay sản phẩm có giá trị lớn, thời gian sản xuất kéo dài.

Đây là kết quả kiểm toán báo cáo tài chính của 21 tập đoàn, tổng công ty Nhà nước trong năm 2010, nên chưa thể đánh giá đầy đủ, chính xác về sức khỏe của các doanh nghiệp này. Theo Phó chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế Nguyễn Đức Kiên, đánh giá về sức khỏe doanh nghiệp cần đặt trong bối cảnh kinh tế thế giới khủng hoảng, đặc biệt là từ năm 2008 – 2010, nhiều doanh nghiệp trên thế giới kinh doanh thua lỗ, phải cắt giảm nhân công, giảm công suất. Bên cạnh đó, mỗi tập đoàn, tổng công ty có điểm xấu, cũng có những điểm son là các đơn vị có quản trị doanh nghiệp tốt, hiệu quả sản xuất, kinh doanh cao. Dù vậy, những khuyết điểm trong quản trị, điều hành doanh nghiệp được báo cáo kết quả kiểm toán chỉ ra cần nghiêm túc rút kinh nghiệm, chấn chỉnh. Các bộ, ngành, cơ quan hữu quan và doanh nghiệp Nhà nước phải tích cực triển khai những kiến nghị của Kiểm toán Nhà nước để góp phần bảo toàn, phát triển tiền đóng thuế của người dân.