Hoàn thiện pháp luật, dựng “lá chắn” bảo vệ giới trẻ trước thuốc lá mới

Ngăn thuốc lá mới xâm nhập giới trẻ từ không gian mạng

Phát biểu khai mạc và đề dẫn tọa đàm, ông Nguyễn Hoàng Nhật, Phó Trưởng Ban Nhân Dân điện tử, Báo Nhân Dân nhấn mạnh sau hơn 13 năm triển khai Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá năm 2012, Việt Nam đã đạt được những kết quả đáng ghi nhận trong nâng cao nhận thức cộng đồng và từng bước xây dựng môi trường không khói thuốc tại các không gian công cộng.

Tuy nhiên, công tác phòng, chống tác hại của thuốc lá đang đối mặt với nhiều thách thức mới, đặc biệt là sự xuất hiện của thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng. Với thiết kế bắt mắt cùng những hình thức quảng bá, tiếp thị ngày càng tinh vi trên mạng xã hội và tại các điểm bán, các sản phẩm này đang tác động trực tiếp đến trẻ em, học sinh, sinh viên.

Đáng lo ngại, những quan niệm sai lệch cho rằng thuốc lá mới ít gây hại hơn thuốc lá truyền thống hoặc có thể sử dụng để thay thế thuốc lá đang làm gia tăng nguy cơ tiếp cận, sử dụng các sản phẩm chứa nicotine trong giới trẻ.

Bên cạnh đó, một số chính sách kiểm soát thuốc lá truyền thống cũng bộc lộ những hạn chế. Điển hình là quy định cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh trên bao bì thuốc lá. Bộ sáu hình ảnh cảnh báo được sử dụng từ năm 2013 đến nay chưa được thay đổi, trong khi diện tích cảnh báo vẫn ở mức 50%, thấp hơn nhiều quốc gia trong khu vực.

Ông Nguyễn Hoàng Nhật cũng lưu ý, tình trạng hút thuốc thụ động vẫn đáng lo ngại khi 35,8% người không hút thuốc phải phơi nhiễm với khói thuốc ngay tại gia đình.

Trước thực trạng đó, việc sửa đổi, bổ sung Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá cần dựa trên bằng chứng khoa học và kinh nghiệm quốc tế, tập trung hoàn thiện các quy định kiểm soát toàn diện thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, không để phát sinh khoảng trống pháp lý.

Đồng thời, cần nghiên cứu nâng diện tích cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá, đổi mới hình ảnh cảnh báo; tăng cường kiểm soát quảng cáo, khuyến mại, trưng bày thuốc lá tại điểm bán và hoạt động tiếp thị trên môi trường số.

Đề xuất tăng diện tích cảnh báo trên bao bì sản phẩm lên ít nhất 85%

Tại tọa đàm, ông Nguyễn Hồng Ngọc, Phó Vụ trưởng Vụ Văn hóa - Xã hội, Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội cho biết, dự thảo Luật đã bổ sung các khái niệm về thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, trưng bày thuốc lá và tiếp thị thuốc lá trực tiếp tới người tiêu dùng, nhằm cụ thể hóa quy định cấm tại Nghị quyết số 173/2024/QH15.

Tuy nhiên, khái niệm nguyên liệu thuốc lá trong dự thảo chưa bao gồm các chất không chứa nicotine được sử dụng chuyên dùng cho sản phẩm thuốc lá. Vì vậy, có ý kiến đề nghị nghiên cứu bổ sung nhóm chất này, đồng thời xem xét quy định đối với các sản phẩm có thiết kế của thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng.

Với quy định hiện hành, cảnh báo phải chiếm ít nhất 50% diện tích mỗi mặt chính trước và sau của bao, tút, hộp thuốc lá. Theo Báo cáo thẩm tra số 1208/BC-UBVHXH16 ngày 10/10/2026, Ủy ban Văn hóa và Xã hội đề nghị nghiên cứu nâng diện tích cảnh báo lên ít nhất 85%, hoặc quy định lộ trình tăng diện tích từ 85% đến 100%.

Đồng tình với vấn đề trên, PGS.TS Lê Thị Thanh Hương, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Y tế Công cộng đề xuất tăng diện tích cảnh báo trên bao bì sản phẩm lên ít nhất 85%, sử dụng hình ảnh lớn hơn, đổi mới các bộ cảnh báo theo định kỳ và in số tổng đài tư vấn cai thuốc lá miễn phí trên bao bì.

PGS.TS Lê Thị Thanh Hương cho rằng, việc sử dụng các hình ảnh cảnh báo trong thời gian dài khiến người hút thuốc dần quen mắt, làm giảm hiệu quả truyền tải thông điệp. Kết quả khảo sát cho thấy, tỷ lệ người hút thuốc chú ý đến cảnh báo sức khỏe giảm từ 91,1% năm 2015 xuống 80% năm 2024.

Một vấn đề khác là cảnh báo sức khỏe bằng trên bao bì thuốc lá có thể bị tem thuốc lá che khuất. Vì vậy, bà Hương cho rằng cần quy định rõ trong Luật việc không để tem thuốc lá hoặc bất kỳ vật liệu nào che lấp cảnh báo sức khỏe trên bao bì.

Ngoài ra, cần nghiên cứu lộ trình áp dụng bao bì tiêu chuẩn, bổ sung những hình ảnh cảnh báo phù hợp với văn hóa Việt Nam và thông điệp hướng tới người trẻ, phụ nữ mang thai, trẻ em chịu ảnh hưởng của khói thuốc thụ động.

Một thử nghiệm trên 1.010 người hút thuốc tại Việt Nam, được công bố năm 2026 cho thấy cảnh báo chiếm 85% diện tích bao bì với hình ảnh được phóng to giúp nâng cao nhận thức về một số nguy cơ bệnh tật so với bộ cảnh báo hiện hành.

Ở góc độ pháp luật, TS.Nguyễn Huy Quang, Trưởng ban Tư vấn, phản biện và giám định xã hội, Tổng hội Y học Việt Nam, nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp chế, Bộ Y tế cho rằng hiện nay có 5 khoảng trống cần được quan tâm khắc phục trong quá trình sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá.

Đó là cần luật hóa đầy đủ quy định cấm thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng theo Nghị quyết số 173/2024/QH15 của Quốc hội; cần bổ sung quy định cấm trưng bày sản phẩm thuốc lá tại điểm bán; cần tăng diện tích cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh trên bao bì thuốc lá và thay đổi hình ảnh định kỳ; cần mở rộng các địa điểm cấm hút thuốc lá hoàn toàn; cần có quy định về phòng, chống sự can thiệp của ngành công nghiệp thuốc lá vào quá trình xây dựng và thực thi chính sách.

Cấm toàn diện các sản phẩm thuốc lá và nicotine mới

Bên cạnh những yêu cầu hoàn thiện pháp luật, TS Angela Pratt, Trưởng Đại diện Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) tại Việt Nam nhấn mạnh, các sản phẩm nicotine và thuốc lá mới không an toàn và không có lợi cho sức khỏe. Những sản phẩm này chứa nicotine, một chất gây nghiện mạnh, cùng nhiều chất độc liên quan đến ung thư, bệnh tim mạch và hô hấp. Đáng chú ý, một số sản phẩm có thể phát thải các chất thậm chí độc hại hơn khói thuốc lá thông thường.

Theo đại diện WHO, nicotine là chất gây nghiện mạnh, đặc biệt có hại đối với trẻ em, thanh thiếu niên, phụ nữ mang thai và thai nhi. Chất này có thể ảnh hưởng đến sự phát triển não bộ, suy giảm khả năng học tập và gia tăng nguy cơ rối loạn lo âu. Người trẻ sử dụng thuốc lá điện tử cũng có nguy cơ chuyển sang hút thuốc lá điếu thông thường cao hơn.

Đánh giá cao quyết định cấm thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng của Việt Nam, WHO cho rằng việc sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá là cơ hội quan trọng để thể chế hóa đầy đủ tinh thần Nghị quyết số 173/2024/QH15, trong đó có quy định cấm toàn diện các sản phẩm thuốc lá và nicotine mới, kể cả bộ phận, linh kiện của những sản phẩm này.

Th.S Đoàn Thu Huyền, Giám đốc quốc gia Tổ chức Campaign for Tobacco-Free Kids tại Việt Nam thông tin thêm, Công ước Khung về Kiểm soát thuốc lá (FCTC) do Tổ chức Y tế thế giới (WHO) ban hành quy định việc quảng cáo, khuyến mại và tài trợ thuốc lá là hành vi bị cấm và điều này đã được luật hóa tại rất nhiều quốc gia trên thế giới.

Bên cạnh đó, hiện nay, phương thức buôn bán và thương mại hóa đã thay đổi rất nhiều. Người tiêu dùng nghe, tìm hiểu và thảo luận về một sản phẩm từ rất lâu trước khi trực tiếp nhìn thấy hay tiếp xúc với nó. Trên mạng xã hội, đặc biệt là các nền tảng thương mại điện tử, việc mua bán diễn ra dễ dàng chỉ bằng… những cú nhấp chuột.

Người bán có thể dễ dàng mở tài khoản mới, hủy tài khoản cũ, thành lập các nhóm kín hoặc nhóm công khai để kinh doanh sản phẩm. Đây chính là kẽ hở lớn nếu không có một cơ chế pháp lý và cơ chế thực thi toàn diện.

Đặc biệt, ngành công nghiệp thuốc lá hiện đang sử dụng 7 phương thức tiếp cận phổ biến, gồm quảng cáo gián tiếp sản phẩm; thuê người nổi tiếng, KOLs và người có sức ảnh hưởng để quảng bá; chạy quảng cáo có trả phí; hợp tác với các nền tảng thương mại và thương hiệu khác; tài trợ, hợp tác tổ chức các chiến dịch lớn trong lễ hội âm nhạc, thời trang; thuê các nhà sáng tạo nội dung trên Internet viết bài quảng bá sản phẩm; duy trì thường xuyên các hình thức khuyến mại, tặng quà.

Từ góc độ bảo vệ quyền trẻ em, ông Đặng Hoa Nam, Phó Chủ tịch Thường trực Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam đề xuất tăng cường trách nhiệm của các nền tảng số trong phát hiện, ngăn chặn và xử lý nội dung vi phạm; giám sát hoạt động kinh doanh thuốc lá trên mạng; đồng thời trang bị cho trẻ em kỹ năng nhận diện quảng cáo và thông tin sai lệch.

Đồng thời, các biện pháp quản lý, cần xây dựng những chương trình truyền thông phù hợp với từng nhóm tuổi, gắn với môi trường gia đình, nhà trường và cộng đồng, giúp người trẻ hình thành khả năng từ chối sử dụng thuốc lá và chủ động bảo vệ sức khỏe.