Hoàn thiện hành lang pháp lý, siết chặt chế tài quản lý trong lĩnh vực An toàn thực phẩm

Tại kỳ họp thứ Mười, Quốc hội khoá XV, Tổng Bí thư Tô Lâm đã nhấn mạnh yêu cầu phải giải quyết tận gốc nguồn căn của bệnh tật từ môi trường và an toàn thực phẩm, bởi nếu ăn uống không an toàn, xây bao nhiêu bệnh viện cũng không đủ, đào tạo bao nhiêu bác sĩ cũng không đảm bảo được mục tiêu chăm sóc sức khoẻ cho người dân.

Thực tế, trong những năm qua, Việt Nam đã không ngừng hoàn thiện khung pháp lý về vấn đề an toàn thực phẩm, tuy nhiên các vi phạm liên quan đến vấn đề này tại nước ta vẫn diễn ra phức tạp với số lượng và tính chất phức tạp liên tục gia tăng. Điều này đã gióng lên hồi chuông đáng báo động về việc cần siết chặt chế tài quản lý trong lĩnh vực này, bởi hệ quả của an toàn thực phẩm chính là sức khoẻ của người dân.

Thực phẩm không an toàn ảnh hưởng nghiêm trọng tới sức khỏe cộng đồng

Chia sẻ từ góc độ y tế dự phòng và sức khoẻ cộng đồng, PGS.TS.BS Nguyễn Thùy Linh, Phó trưởng Bộ môn Dinh dưỡng & ATTP, Viện Đào tạo Y học Dự phòng và Y tế Công cộng, Trường Đại học Y Hà Nội cho rằng thực phẩm bẩn, thực phẩm giả, hay các chất phụ gia không phép ẩn trong những sản phẩm thực phẩm để lại nhiều hệ luỵ tới sức khoẻ cộng đồng.

Dẫn chứng các vụ việc ngộ độc thực phẩm trong thời gian qua, Bác sĩ Nguyễn Thuỳ Linh cho biết việc ngộ độc thực phẩm không chỉ gây ra đau bụng, nôn ói, tiêu chảy mà trong những trường hợp nặng có thể dẫn đến trụy tim, hôn mê và suy thận cấp, ảnh hưởng đến tính mạng của người tiêu dùng.

Bên cạnh đó, việc sử dụng các thực phẩm không an toàn, có chứa hóa chất không phép về lâu dài nó có thể gây ra những bệnh mãn tính không lây như ung thư hay những bệnh liên quan đến chuyển hóa như bệnh lý về thận, gan, tim mạch.

“Đối với trẻ em, việc sử dụng những thực phẩm không an toàn, hoặc thực phẩm giả, thực phẩm kém chất lượng ảnh hưởng đến sự phát triển về thể chất và tinh thần, khiến trẻ bị thấp còi, suy dinh dưỡng, hoặc ngược lại gây ra tình trạng dậy thì sớm nếu trong thực phẩm có chứa những hormone tăng trưởng không phép”, bác sĩ Nguyễn Thuỳ Linh cảnh báo.

Cùng với đó, “thần thánh hoá” thực phẩm chức năng cũng là vấn đề đáng báo động đang diễn ra vô cùng phức tạp tại Việt Nam hiện nay. Lí giải nguyên nhân của tình trạng này, bác sĩ Nguyễn Thuỳ Linh cho rằng việc sử dụng hình ảnh người nổi tiếng và “thổi phồng” công dụng sản phẩm khiến người tiêu dùng lạm dụng thực phẩm chức năng, trì hoãn việc đến bệnh viện điều trị và khiến tình trạng bệnh nặng lên.

Trước thực trạng này, PGS.TS.BS. Nguyễn Thuỳ Linh cho rằng Việt Nam chưa có trung tâm kiểm nghiệm đảm bảo đủ tiêu chuẩn, số lượng các trung tâm hiện tại rất ít và không đủ năng lực để cung cấp, quản lý hệ thống an toàn thực phẩm của Việt Nam. Các trang thiết bị máy móc cũng không đủ hiện đại để đáp ứng được nhu cầu về đa dạng thành phần cũng như hàng hóa hiện nay của Việt Nam. Về vấn đề quản lý rủi ro, hiện nay Việt Nam chưa hề có một nơi nào tiến hành quản lý dựa trên rủi ro để cảnh báo sớm cho người dân và doanh nghiệp.

“Chúng ta đang thiếu cả về nguồn nhân lực để tham gia vào quản lý về an toàn thực phẩm từ Trung ương đến địa phương và cơ sở. Chất lượng chuyên môn của nguồn nhân lực chúng ta cũng đều chưa có. Đó là những vấn đề chúng ta đang thiếu và đang hổng trong kiểm nghiệm và quản lý rủi ro”, bác sĩ Nguyễn Thuỳ Linh chia sẻ.

Ngoài ra, kiến thức của người dân trong lĩnh vực an toàn thực phẩm vẫn còn thiếu, người dân chưa có kiến thức về dinh dưỡng hợp lý, kiến thức về giá trị dinh dưỡng của các loại thực phẩm, kiến thức về vấn đề an toàn thực phẩm, cách lựa chọn thực phẩm an toàn, tra cứu nguồn gốc thực phẩm.

Điều này dẫn đến thực trạng người dân lựa chọn những thực phẩm không an toàn, giá thành rẻ được bán trôi nổi, hoặc thực phẩm có vấn đề ô nhiễm liên quan đến ô nhiễm vi sinh vật, ký sinh trùng hoặc ô nhiễm hóa chất.

“Vì vậy vấn đề kiến thức người dân là rất quan trọng và chúng ta cần phải có một kế hoạch để truyền thông cũng như giáo dục về dinh dưỡng, an toàn thực phẩm tốt hơn cho người dân trong tương lai”, bác sĩ Nguyễn Thuỳ Linh nhấn mạnh.

Dẫn chứng các bài học quốc tế, bác sĩ Nguyễn Thuỳ Linh cho biết các nước đang triển khai các mô hình quản lý an toàn thực phẩm rất hiệu quả và đơn giản, Việt Nam hoàn toàn có thể áp dụng triển khai. Trong đó, các mô hình tập trung vào những yếu tố trọng tâm bao gồm:

Thứ nhất, mô hình quản lý thống nhất, các nước áp dụng để một Bộ, một đơn vị quản lý thống nhất trong lĩnh vực an toàn thực phẩm, tránh sự chồng ché từ trung ương đến địa phương.

Thứ hai, quản lý dựa trên rủi ro; nhiều nước tập trung vào những yếu tố nguy cơ rủi ro cao như sản phẩm hoặc cơ sở sản xuất để kiểm tra, tránh tràn lan, qua đó tập trung nguồn lực vào những nơi rủi ro nhất.

Thứ ba, minh bạch trong hệ thống quản lý thông tin, đó chính là chuyển đổi số và sử dụng công nghệ để quản lý. Các quốc gia như Nhật Bản, Hoa Kỳ sử dụng công nghệ số để truy xuất nguồn gốc và quản lý chuỗi cung ứng thực phẩm cũng như thực phẩm chức năng rất hiệu quả.

Thứ tư, xử phạt nghiêm minh; Mỹ, Nhật Bản và châu Âu xử phạt rất nặng các vấn đề vi phạm về an toàn thực phẩm, từ bếp ăn tập thể cho đến thực phẩm chức năng.

“Đây là những mô hình mà Việt Nam hoàn toàn có thể học tập được, chính vì vậy chúng ta cần tăng cường hành lang pháp lý để nâng cao chất lượng quản lý trong lĩnh vực an toàn thực phẩm”, bác sĩ Nguyễn Thuỳ Linh nhấn mạnh.

Lỗ hổng pháp lý và bài toán thực thi trong quản lý ATTP

Nhận định về thực trạng các vi phạm trong lĩnh vực an toàn thực phẩm của Việt Nam hiện nay, theo PGS.TS. Bùi Thị An về mặt luật pháp, chúng ta đã có Luật An toàn thực phẩm và các văn bản dưới luật rất nhiều. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy một số quy định hiện nay đã không còn phù hợp với tình hình mới, đặc biệt là trong bối cảnh thương mại điện tử phát triển như vũ bão. Việc kiểm soát thực phẩm bán online, thực phẩm chức năng quảng cáo tràn lan trên mạng xã hội đang là một khoảng trống lớn.

Cùng với đó, hiện nay đang có sự chồng chéo trong lĩnh vực quản lý an toàn thực phẩm. Thực tế hiện tại đang có sự tham gia của ba bộ Bộ Y tế, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, và Bộ Công Thương. Mặc dù đã có sự phân định nhưng trong thực tế, ở một số khâu, một số mặt hàng vẫn còn tình trạng "cha chung không ai khóc" hoặc đùn đẩy trách nhiệm cho nhau khi có sự cố xảy ra.

“Quan trọng nhất vẫn là khâu thực thi, đội ngũ quản lý thị trường, thanh tra chuyên ngành của chúng ta còn mỏng, trang thiết bị kiểm tra nhanh tại chỗ còn thiếu và yếu. Cùng với đó, mặc dù chúng ta đã tăng mức xử phạt, thậm chí xử lý hình sự, nhưng so với lợi nhuận khổng lồ từ việc kinh doanh thực phẩm bẩn, thực phẩm giả thì mức phạt này đôi khi vẫn chưa đủ sức răn đe, nhiều cơ sở sẵn sàng nộp phạt rồi sau đó lại tiếp tục vi phạm”, PGS.TS. Bùi Thị An nhấn mạnh.

Chia sẻ về khía cạnh luật pháp, theo đại biểu Bùi Thị An phải rà soát lại khung chính sách, ví dụ có một loại thuốc quảng cáo là "Uống sau 3 tháng không khỏi thì sẽ hoàn tiền lại". Tuy nhiên hoàn bằng cách nào, ai đánh giá, lấy tiền bằng cách nào cho dân,… đó là những câu hỏi mà đại biểu Bùi Thị An đặt ra. Do đó, khung pháp lý cần được rà soát lại trong Luật An toàn thực phẩm, Luật Quảng cáo và các luật liên quan.

Đại biểu Quốc hội khoá XIII Bùi Thị An cũng nhấn mạnh cần huy động công nghệ trong truy xuất nguồn gốc thực phẩm. Đặc biệt, việc truy xuất phải cung cấp được đầy đủ thông tin như quá trình trồng, hàm lượng, cách chế biến, nơi sản xuất, đơn vị lưu thông,…

Nhà nước cũng cần hỗ trợ những đơn vị làm thật, những doanh nghiệp bán hàng thật; ngược lại có chế tài xử lý với những người bán hàng giả, thậm chí là đình chỉ kinh doanh. Khi việc vận động, kêu gọi không phát huy hiệu quả, cần phải áp dụng bằng chế tài để xử lý.

Đề xuất giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả quản lý trong lĩnh vực an toàn thực phẩm, PGS.TS. Bùi Thị An kiến nghị giải pháp quan trọng nhất là cần chặn đứng không để thực phẩm bẩn xuất hiện trên thị trường. Đầu tiên là giải pháp quản lý từ nuôi trồng, chế biến đến lưu thông cho đến đầu ra thị trường phải sạch.

“Tôi nghĩ các sản phẩm khi đặt ra bất kỳ ở đâu, chợ to, chợ bé, chợ cóc, siêu thị đều chuẩn rồi thì lúc bấy giờ dù người dân có thông thái hay không thì vẫn mua được sản phẩm sạch. Tôi cho đấy là cái quan trọng nhất mà chúng ta có thể làm được bằng pháp lý, bằng quản lý thị trường, bằng giáo dục nâng cao nhận thức” Đại biểu Bùi Thị An nhấn mạnh.

Bên cạnh đó, một giải pháp được Viện trưởng Viện Tài nguyên, Môi trường và Phát triển cộng đồng nhấn mạnh là xây dựng các chuỗi liên kết, trong đó đầu mối là Bộ Y tế kết hợp cùng các địa phương. Nếu nơi nào sản xuất hàng giả, hàng nhái thì người đứng đầu địa phương phải chịu trách nhiệm, qua đó chặn từ gốc, không tuồn hàng bẩn, hàng giả ra thị trường. Quan trọng nhất là quy định cụ thể trong luật về trách nhiệm của các đối tượng liên quan trong lĩnh vực này.

Cần coi an toàn thực phẩm là những vấn đề trọng yếu của từng giai đoạn đối với các địa phương, kiểm điểm thường xuyên trong họp giao ban của các tỉnh, thành phố, để đánh giá về vấn đề an toàn thực phẩm trong tháng vừa rồi. Tuy nhiên đại biểu Bùi Thị An nhấn mạnh các liên kết này cần được phát triển thành một hệ sinh thái giữa cơ quan quản lý Nhà nước – doanh nghiệp – nhà khoa học - người nông dân.

“Phát triển các hệ sinh thái này thì được lợi nhất là người dân, bởi nếu sản phẩm đó không đảm bảo chất lượng sẽ không vượt qua được vòng loại của chuỗi liên kết, doanh nghiệp đó sẽ không thể tồn tại được. Do đó, nếu làm được hiệu quả mô hình các hệ sinh thái liên kết trong an toàn thực phẩm thì tôi cho sẽ rất là tốt”, PGS.TS Bùi Thị An khẳng định.

Trong bối cảnh Quốc hội dự kiến sửa đổi Luật An toàn thực phẩm tại kì họp thứ Nhất Quốc hội khoá XVI, PGS.TS Bùi Thị An nhấn mạnh một số chính sách cần được đặc biệt quan tâm như quản lý đầu ra của thực phẩm, truy xuất nguồn gốc kết hợp công nghệ, hình sự hoá các trường hợp cố tình sai phạm. Đồng thời cần có cơ chế tôn vinh, khuyến khích các doanh nghiệp làm đúng, có trách nhiệm với xã hội để nâng cao chất lượng quản lý trong lĩnh vực an toàn thực phẩm.

Tất cả các biện pháp hoàn thiện hành lang pháp lý trong lĩnh vực an toàn thực phẩm nói riêng và quản lý xã hội nói chung đều hướng tới mục tiêu đảm bảo người dân được sống an toàn và khoẻ mạnh, đó là chìa khoá để xây dựng một xã hội công bằng, văn minh, một quốc gia phát triển.