Hoàn thiện cơ chế quản lý thương mại điện tử xuyên biên giới trên nền tảng số

Cần luật hóa nguyên tắc “một lần khai báo”

Cho ý kiến về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh đánh giá cao sự cần thiết sửa đổi Luật Hải quan. Dự thảo đã đi đúng hướng chuyển từ hải quan điện tử sang hải quan số, hải quan thông minh, quản lý dựa trên rủi ro và mức độ tuân thủ; mở rộng cơ chế một cửa quốc gia; thiết lập kênh quản lý hàng hóa giao dịch qua nền tảng thương mại điện tử; đồng thời có nhiều quy định về đơn giản hóa điều kiện hoạt động đại lý và quy định thẩm quyền theo mô hình mới… Phó Chủ tịch Quốc hội cho rằng, những nội dung này hoàn toàn phù hợp với thực tiễn và xu hướng hội nhập quốc tế.

Để dự thảo Luật đáp ứng tốt nhất các yêu cầu đề ra, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh đề nghị Cơ quan soạn thảo rà soát, phân định rõ ranh giới giữa Luật và văn bản dưới Luật, bởi dự thảo giao Chính phủ và Bộ trưởng Bộ Tài chính quy định chi tiết khối lượng nội dung lớn.

Đối với quy định về thương mại điện tử xuyên biên giới, Phó Chủ tịch Quốc hội cho rằng, đây là nội dung khó, mới, cần quy định vừa chặt chẽ, vừa linh hoạt, nhưng thông thoáng, đảm bảo lưu thông hàng hóa. Bên cạnh đó, cũng cần làm rõ các quy định về: kiểm định hải quan, quản lý rủi ro, quản lý tuân thủ, AI, cơ chế một cửa, dữ liệu, vận hành hệ thống, đại lý làm thủ tục hải quan, việc xử lý hàng hóa tồn đọng, tài sản và môi trường, điều khoản chuyển tiếp…

Về ranh giới giữa luật, nghị định, thông tư và quy trình nội bộ, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh cho rằng, cách tiếp cận luật khung có thể tạo linh hoạt, nhưng chỉ phù hợp khi luật đã xác định đủ các chủ thể, các quyền, nghĩa vụ, điều kiện áp dụng một cách thuận lợi, cơ bản để không xảy ra hậu quả pháp lý và đảm bảo cơ chế kiểm soát quyền lực. Đây là những yếu tố quyết định trực tiếp đến chi phí và khả năng thông quan, cũng như quyền khiếu nại của doanh nghiệp. Vì vậy, Phó Chủ tịch Quốc hội đề nghị kiểm tra các tiêu chí rủi ro, mức độ tuân thủ, điều kiện truy cập hệ thống, chuẩn phần mềm, tiêu chuẩn đại lý và quyền đánh giá lại kết quả kiểm định. "Luật cần quy định khung quyền lực, nghị định tổ chức thực hiện liên ngành, thông tư quy định biểu mẫu và chuẩn kỹ thuật", Phó Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh.

Về cơ chế một cửa quốc gia, hồ sơ điện tử và trách nhiệm khi hệ thống có lỗi quy định tại Điều 24 và Điều 32, dự thảo luật quy định theo hướng chuyển mạnh sang thông điệp dữ liệu và tự động xử lý. Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh đánh giá, đây là thay đổi đúng hướng, tuy nhiên cụm từ “khi bảo đảm điều kiện về cơ sở hạ tầng kỹ thuật thông tin” vẫn chưa rõ chủ thể xác định điều kiện đủ, điều kiện đó được công bố ở đâu, vào thời điểm nào và phương án nào được áp dụng khi hệ thống ngừng hoạt động.

Phó Chủ tịch Quốc hội cũng đề nghị, quy định nguyên tắc một lần khai báo cần được luật hóa - đây là nguyên tắc rất quan trọng trong hoạt động thông quan của ngành hải quan, cần quy định trong luật thay vì văn bản dưới luật. Đồng thời, luật hóa nguyên tắc, cơ quan Nhà nước không được yêu cầu doanh nghiệp nộp lại dữ liệu đã có và có thể khai thác hợp pháp. Khi dữ liệu giữa các cơ quan không thống nhất, trách nhiệm phối hợp thuộc về Nhà nước, chứ không chuyển toàn bộ gánh nặng này cho doanh nghiệp.

Về quy định tại Điều 16a dự thảo luật quy định theo hướng đặt nghĩa vụ lên chủ quản nền tảng, kho ngoại quan, doanh nghiệp vận chuyển, đại lý và tổ chức, cá nhân có liên quan, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh cho rằng, phạm vi này rất rộng, chưa phân tầng trách nhiệm theo quyền kiểm soát thực tế. Một nền tảng chỉ hiển thị thông tin, không thể chịu cùng nghĩa vụ như nền tảng thu tiền hay quyết định chính sách bán hàng, hoặc tổ chức logistics và nắm toàn bộ dữ liệu giao dịch. Do vậy, cần quy định theo nguyên tắc kiểm soát đến đâu thì chịu trách nhiệm đến đó; xác định đầu mối tại Việt Nam đối với nền tảng nước ngoài; giới hạn tập dữ liệu bắt buộc và quy định thời điểm cung cấp, thời hạn lưu giữ, cơ chế truyền dữ liệu xuyên biên giới và bảo vệ bí mật kinh doanh.

Về việc xác thực định danh, Phó Chủ tịch Quốc hội cho rằng, đối với giao dịch giá trị nhỏ hay đối với các đối tượng yếu thế như: người cao tuổi, người khuyết tật hoặc người không sử dụng được ứng dụng định danh, do đó cần có phương thức tương đương, thay vì tạo một cánh cửa duy nhất là giao dịch điện tử như trong dự thảo luật.

Cho ý kiến về quy định kiểm định hải quan tại Điều 16b, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh cho rằng, kiểm định hải quan có thể giúp xử lý hàng hóa phức tạp, nhưng dự thảo luật cần phân định với thử nghiệm, với chứng nhận, với giám định và đánh giá sự phù hợp. Nếu không, cùng một tiêu chí kỹ thuật có thể dẫn tới việc kiểm tra nhiều lần bởi nhiều cơ quan, làm tăng chi phí và thời gian thông quan. Luật cần xác định căn cứ lựa chọn hàng hóa, thời hạn kiểm định, trường hợp được kéo dài việc bảo quản mẫu, bên chịu chi phí, giá trị của kết quả đánh giá lại và bổ sung nghĩa vụ giải trình khi cơ quan hải quan không chấp nhận kết quả độc lập.

Mặt khác, cần bổ sung cơ chế giải phóng hàng có bảo đảm đối với phần hàng không thuộc diện cấm hoặc có nguy cơ cao. Chậm thông quan không phải là vấn đề kỹ thuật thuần túy, đó là chi phí vốn, chi phí kho bãi và rủi ro hợp đồng. Vấn đề tồn kho và chậm thông quan là một trong những ách tắc và vấn đề khó khăn nhất. Vì vậy, kiểm định hải quan và quy định những vấn đề liên quan đến giải phóng hàng tồn kho là những vấn đề rất cần được nghiên cứu kỹ lưỡng vừa bảo đảm tính pháp lý, vừa bảo đảm thuận lợi cho hoạt động thông quan.

Quản lý hải quan phải theo kịp sự phát triển của thương mại điện tử

Đồng tình với quan điểm trên, Ủy viên Trung ương Đảng, Bí thư Tỉnh ủy, Trưởng Đoàn ĐBQH tỉnh Sơn La Hoàng Văn Nghiệm cho rằng, dự thảo luật đã bổ sung nhiều chủ thể mới vào nhóm người khai hải quan như: doanh nghiệp cung ứng dịch vụ bưu chính quốc tế, doanh nghiệp chuyển phát nhanh, chủ quản nền tảng thương mại điện tử, đơn vị thực hiện dịch vụ quá cảnh, trung chuyển hàng hóa... Tuy nhiên, dự thảo mới chỉ xác định tư cách pháp lý mà chưa quy định đầy đủ quyền, nghĩa vụ của từng chủ thể.

Trong khi đó, tại Điều 18 của dự thảo luật đã quy định về quyền và nghĩa vụ của người khai hải quan, cần nghiên cứu, sửa đổi, bổ sung đảm bảo tính đồng nhất, minh bạch của hệ thống pháp luật, tránh phát sinh vướng mắc trong quá trình tổ chức thực hiện. Do đó, đại biểu đề nghị Ban soạn tiếp tục rà soát, bổ sung quy định về trách nhiệm, nghĩa vụ của các chủ thể mới để bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật, đồng thời nâng cao hiệu quả quản lý trong thực tiễn.

Liên quan đến cơ chế quản lý tuân thủ, đại biểu Hoàng Văn Nghiệm cho hay, để thuận lợi trong quá trình thực hiện, cần nghiên cứu kỹ, bổ sung đánh giá thực tế cơ chế về xây dựng tiêu chí đánh giá quản lý tuân thủ, nhằm tạo thuận lợi về các thủ tục hành chính trong việc thực hiện thủ tục hải quan. Đồng thời, xem xét lược bỏ cụm từ “khuyến khích nâng cao ý thức, năng lực tuân thủ”, xem xét bỏ cụm từ “khuyến khích”; nếu sử dụng cụm từ “khuyến khích” đưa vào dự thảo luật dễ dẫn đến cách hiểu và thực hiện khác nhau, ảnh hưởng đến hiệu quả quản lý, cũng như quá trình thực hiện.

Không để thủ tục trở thành rào cản của thương mại điện tử

Quan tâm đến quy định mới về kiểm tra, giám sát hải quan đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu qua nền tảng thương mại điện tử, các đại biểu cho rằng, việc bổ sung Điều 16a là cần thiết nhằm đáp ứng yêu cầu quản lý trong bối cảnh kinh tế số phát triển.

Tuy nhiên, để quy định đi vào cuộc sống, đại biểu Trần Thị Hồng Thanh (Đoàn Ninh Bình) đề nghị: cơ quan soạn thảo bổ sung quy định rõ ràng hơn về phương thức kết nối và chia sẻ dữ liệu giữa Hệ thống xử lý dữ liệu Hải quan với Hệ thống định danh quốc gia (VNeID), cũng như cơ chế phối hợp với các sàn thương mại điện tử xuyên biên giới không có trụ sở tại Việt Nam. Bởi, nếu không có sự ràng buộc kỹ thuật và pháp lý cụ thể, quy định này sẽ rất khó triển khai trong thực tế.

Đối với quy định bắt buộc xác thực định danh điện tử khi tham gia giao dịch thương mại điện tử xuyên biên giới, đại biểu Trần Thị Hồng Thanh đề nghị nghiên cứu theo hướng mỗi tổ chức, cá nhân chỉ thực hiện xác thực một lần khi đăng ký tài khoản, sau đó sử dụng thống nhất cho toàn bộ giao dịch phát sinh trên nền tảng.

Nêu quan điểm về việc bổ sung mới Điều 16a - quy định về Kiểm tra, giám sát hải quan đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu qua nền tảng thương mại điện tử, đại biểu Trần Thị Hiền (Đoàn Ninh Bình) tán thành với sự cần thiết phải bổ sung quy định này; đồng thời đề nghị Chính phủ rà soát, có thể bổ sung một số quy định mang tính nguyên tắc ngay trong dự thảo Luật, đồng thời lưu ý xây dựng văn bản quy định chi tiết theo nhiệm vụ được giao.

Đại biểu Trần Thị Hiền (Ninh Bình) cho rằng, khoản 1 Điều 16a dự thảo luật quy định hàng hóa qua thương mại điện tử phải làm thủ tục hải quan là một nguyên tắc bắt buộc. Song, đặc thù của hàng hóa thương mại điện tử là số lượng đơn kiện rất lớn, giá trị từng đơn vị nhỏ lẻ và yêu cầu tốc độ luân chuyển nhanh. Nếu áp dụng quy trình kiểm tra, giám sát như hàng hóa xuất nhập khẩu truyền thống sẽ có thể gây ách tắc nghiêm trọng tại cửa khẩu.

Bởi vậy, đại biểu đề nghị Ban soạn thảo nghiên cứu, bổ sung nguyên tắc áp dụng phương thức quản lý phù hợp đối với hàng hóa thương mại điện tử có giá trị nhỏ, số lượng giao dịch lớn trên cơ sở quản lý rủi ro và ứng dụng công nghệ thông tin, ví dụ như “thủ tục hải quan điện tử rút gọn”. Quy định theo hướng này vừa bảo đảm yêu cầu quản lý nhà nước, vừa tránh gây ùn tắc trong thông quan và tạo thuận lợi cho hoạt động thương mại điện tử xuyên biên giới.

Đại biểu Trần Thị Hiền cũng đề nghị làm rõ trách nhiệm pháp lý của các nền tảng thương mại điện tử nước ngoài không có hiện diện thương mại (không có pháp nhân) tại Việt Nam nếu từ chối cung cấp dữ liệu; đồng thời bổ sung nguyên tắc về việc cơ quan hải quan có trách nhiệm bảo mật dữ liệu thông tin cá nhân của người tiêu dùng được các nền tảng chia sẻ, nhằm bảo đảm đồng bộ với Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và Nghị định 13/2023/NĐ-CP về bảo vệ dữ liệu cá nhân.

Các đại biểu cũng lưu ý, mặc dù dự thảo luật đã cắt giảm đáng kể thủ tục hành chính và điều kiện kinh doanh, song một số quy định mới vẫn có thể làm phát sinh nghĩa vụ tuân thủ đối với doanh nghiệp như: xác thực định danh điện tử đối với giao dịch xuyên biên giới; cung cấp dữ liệu của nền tảng; doanh nghiệp vận chuyển; kết nối hệ thống kho bãi; đánh giá lại kiểm định; lưu giữ và xuất trình dữ liệu kiểm tra sau thông quan… Do đó, cần quán triệt nguyên tắc không yêu cầu doanh nghiệp cung cấp lại những dữ liệu mà cơ quan nhà nước đã có; đẩy mạnh sử dụng hồ sơ điện tử, công khai trạng thái xử lý, thực hiện một đầu mối tiếp nhận, một lần thanh toán và một kết quả có thể tái sử dụng.

Quản lý khí N₂O phải từ gốc, không chỉ cấm theo mục đích sử dụng

Thảo luận về dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung Điều 6 và Phụ lục IV về danh mục ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện của Luật Đầu tư, nhiều đại biểu đánh giá cao việc bổ sung quy định cấm kinh doanh khí N₂O (bóng cười) để sử dụng cho con người qua đường hô hấp ngoài mục đích y tế, công nghệ thực phẩm, kiểm nghiệm và nghiên cứu khoa học.

Theo đại biểu Lê Văn Thế (Ninh Bình), đây là chính sách cần thiết nhằm tăng cường quản lý nhà nước, bảo vệ sức khỏe cộng đồng và ngăn chặn tình trạng lạm dụng khí N₂O đang diễn ra trong thực tế. Tuy nhiên, để bảo đảm tính thống nhất của dự thảo luật, đại biểu đề nghị tiếp tục rà soát khoản 2 Điều 6 theo hướng mở rộng phạm vi điều chỉnh tương ứng với quy định mới tại điểm m khoản 1 Điều 6, qua đó tạo cơ sở pháp lý đầy đủ cho việc quản lý, sản xuất, kinh doanh và sử dụng khí N₂O trong các trường hợp được phép.

Trong khi đó, đại biểu Nguyễn Hoàng Hà (Ninh Bình) cho rằng, quy định cấm hiện nay của dự thảo luật chủ yếu dựa trên mục đích sử dụng của người mua, nhưng trên thực tế cùng một loại khí N₂O có thể được sử dụng trong y tế, công nghiệp, chế biến thực phẩm hoặc nghiên cứu khoa học. Điều này khiến người bán rất khó xác định mục đích sử dụng của người mua tại thời điểm giao dịch. Vì vậy, nếu không có cơ chế quản lý rõ ràng, quy định này sẽ gặp khó khăn trong tổ chức thực hiện và xử lý vi phạm.

Đại biểu cho rằng, việc cấm tuyệt đối theo mục đích sử dụng thường khó kiểm soát, cần quản lý đồng bộ từ khâu sản xuất, nhập khẩu, phân phối, vận chuyển cũng sử dụng. Do đó, cơ quan soạn thảo cần nghiên cứu bổ sung cơ chế quản lý đồng bộ đối với toàn bộ chuỗi cung ứng khí N₂O, bao gồm rõ đối tượng được phép mua, trách nhiệm của đơn vị sản xuất và phân phối, cơ chế lưu giữ thông tin giao dịch, truy xuất nguồn gốc và tăng cường hậu kiểm. Có như vậy mới bảo đảm tính khả thi của chính sách và hạn chế việc lợi dụng để lách luật.

Liên quan đến khoản 1 Điều 5 về điều khoản chuyển tiếp đối với hợp đồng kinh doanh khí N₂O, một số đại biểu cũng đề nghị làm rõ phương án xử lý đối với các hợp đồng kinh doanh khí N₂O đã ký trước khi luật có hiệu lực, nhất là việc xử lý hàng tồn kho, nghĩa vụ thanh toán, bồi thường và các hợp đồng đang thực hiện, nhằm hạn chế phát sinh tranh chấp dân sự, lúng túng trong quá trình tổ chức, thực hiện.