Hoàn thiện cơ chế pháp lý bảo vệ người dám nghĩ, dám làm

Đây là những vấn đề được các ĐBQH các tỉnh Quảng Ninh, Đồng Tháp đặt ra tại phiên thảo luận Tổ 14 chiều 4/8 về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước và dự án Nghị quyết của Quốc hội về cơ chế, chính sách đặc thù để xử lý vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số.

Khắc phục những "khoảng trống" và bảo đảm tính thống nhất của pháp luật

Thảo luận tại tổ về dự án Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước (sửa đổi), các đại biểu Quốc hội đề nghị cơ quan soạn thảo tiếp tục rà soát, hoàn thiện các quy định nhằm khắc phục những khoảng trống pháp lý, bảo đảm tính thống nhất, khả thi của dự thảo luật; đồng thời tạo thuận lợi cho người dân, tổ chức thực hiện quyền yêu cầu bồi thường khi bị thiệt hại do hành vi trái pháp luật của cơ quan nhà nước gây ra.

Góp ý về các quy định chung, ĐBQH Hoàng Thị Thơ (Đồng Tháp) đề nghị cơ quan soạn thảo nghiên cứu, bổ sung quy định về chủ thể có quyền yêu cầu bồi thường trong trường hợp người bị thiệt hại là tổ chức đã giải thể hoặc phá sản. Theo đại biểu, khoản 3 Điều 3 của dự thảo luật quy định về chủ thể có quyền yêu cầu bồi thường mới chỉ quy định trường hợp người bị thiệt hại là cá nhân đã chết thì người thừa kế được thực hiện quyền yêu cầu bồi thường.

Tuy nhiên, trên thực tế có thể phát sinh trường hợp người bị thiệt hại là tổ chức đã giải thể hoặc phá sản. Trong trường hợp này, dự thảo chưa xác định chủ thể nào sẽ thực hiện quyền yêu cầu bồi thường thay cho tổ chức, dẫn đến khoảng trống pháp lý cần được nghiên cứu, bổ sung.

Đại biểu cũng cho rằng cần làm rõ quy định về phục hồi danh dự đối với người bị thiệt hại trong hoạt động tố tụng hình sự. Dự thảo quy định việc xin lỗi công khai được tổ chức tại trụ sở của pháp nhân thương mại bị thiệt hại, tuy nhiên chưa đặt ra trường hợp pháp nhân đã giải thể hoặc phá sản. Vì vậy, cần quy định cụ thể phương án thực hiện trong trường hợp này, tránh phát sinh vướng mắc trong thực tiễn áp dụng.

Đại biểu cũng chỉ ra bất cập tương tự tại Điều 61 về hình thức phục hồi danh dự đối với người bị thiệt hại trong hoạt động tố tụng hình sự. Dự thảo quy định việc xin lỗi công khai được tổ chức tại trụ sở của pháp nhân thương mại bị thiệt hại. Tuy nhiên, nếu pháp nhân đã giải thể hoặc phá sản thì việc tổ chức xin lỗi công khai sẽ được thực hiện như thế nào vẫn chưa được quy định. Theo đại biểu, đây là vấn đề cần được làm rõ để tránh vướng mắc khi áp dụng luật.

Về tính thống nhất của dự thảo luật, đại biểu Hoàng Thị Thơ cho rằng còn tồn tại sự chưa đồng bộ giữa khoản 3 Điều 3 và điểm 6, khoản 4 Điều 4.

Cụ thể, khoản 3 Điều 3 chỉ quy định người đại diện theo ủy quyền của cá nhân, tổ chức bị thiệt hại được thực hiện quyền yêu cầu bồi thường, trong khi điểm 6, khoản 4 Điều 4 lại mở rộng phạm vi, cho phép cả người kế thừa quyền yêu cầu bồi thường và người đại diện theo pháp luật cũng được quyền ủy quyền cho người khác thực hiện quyền này. Đại biểu đề nghị cơ quan soạn thảo rà soát, chỉnh sửa để bảo đảm sự thống nhất giữa các điều khoản về chủ thể có quyền ủy quyền.

Đối với quy định về thời hiệu yêu cầu bồi thường tại Điều 7, đại biểu đề nghị cần bổ sung trường hợp quy định tại Khoản 3 Điều 3. Theo đó, nếu người bị thiệt hại đã chết thì thời hiệu 3 năm yêu cầu bồi thường nên được tính từ thời điểm người thừa kế nhận được văn bản làm căn cứ yêu cầu bồi thường, thay vì chỉ quy định chung là thời điểm người bị thiệt hại nhận được văn bản như dự thảo hiện nay.

Liên quan đến nghĩa vụ chứng minh của người yêu cầu bồi thường, đại biểu Hoàng Thị Thơ cho rằng, quy định buộc người bị thiệt hại phải chứng minh mối quan hệ nhân quả giữa thiệt hại thực tế và hành vi gây thiệt hại là chưa phù hợp. Bởi theo dự thảo, nội dung này đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền xác định trong văn bản làm căn cứ yêu cầu bồi thường. Việc tiếp tục yêu cầu người dân chứng minh lại có thể làm gia tăng gánh nặng thủ tục, ảnh hưởng đến việc thực hiện quyền yêu cầu bồi thường.

Theo đại biểu, mối quan hệ nhân quả giữa hành vi trái pháp luật và thiệt hại đã phải được cơ quan nhà nước có thẩm quyền xác định trong văn bản làm căn cứ yêu cầu bồi thường gửi cho người bị thiệt hại. Vì vậy, việc tiếp tục buộc người dân phải chứng minh lại chính nội dung đã được cơ quan nhà nước xác nhận là không cần thiết, đồng thời làm phát sinh thêm gánh nặng cho người yêu cầu bồi thường.

Từ thực tế trên, đại biểu Hoàng Thị Thơ đề nghị cơ quan soạn thảo tiến hành rà soát tổng thể dự thảo Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước nhằm bảo đảm tính thống nhất giữa các quy định, khắc phục những khoảng trống pháp lý và loại bỏ các quy định chồng chéo. Theo đại biểu, đây là điều kiện quan trọng để bảo đảm tính khả thi của luật, đồng thời tạo thuận lợi cho người dân, doanh nghiệp trong việc thực hiện quyền yêu cầu bồi thường theo quy định của pháp luật.

Cũng góp ý về dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước, đại biểu Nguyễn Minh Sơn (Đồng Tháp) cơ bản thống nhất với các nội dung trong báo cáo thẩm tra của Ủy ban Kinh tế và các nội dung đã được cơ quan soạn thảo tiếp thu, giải trình. Tuy nhiên, để hoàn thiện dự thảo Luật, đại biểu đề nghị tiếp tục rà soát một số quy định nhằm bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ trong hệ thống pháp luật.

Cụ thể tại Điều 3 về giải thích từ ngữ, đại biểu Nguyễn Minh Sơn cho biết, dự thảo bổ sung khoản 9 và khoản 10 sau khoản 8, trong đó sử dụng cụm từ “người thân của người tố cáo, người đấu tranh chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực”. Tuy nhiên, qua rà soát Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước năm 2017, thuật ngữ “người tố cáo” chưa được quy định mà chỉ xuất hiện trong dự thảo sửa đổi, bổ sung lần này. Trong khi đó, dự thảo chưa có quy định giải thích rõ khái niệm “người tố cáo” nhưng lại sử dụng cụm từ “người thân của người tố cáo”.

Đại biểu cũng lưu ý, tại khoản 9, dự thảo đã quy định “người đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực” là cá nhân thực hiện việc phản ánh, tố cáo, tố giác hành vi tham nhũng, lãng phí, tiêu cực. Như vậy, hành vi tố cáo đã được bao hàm trong khái niệm này. Vì vậy, đại biểu đề nghị cơ quan soạn thảo rà soát lại toàn bộ các quy định liên quan đến thuật ngữ “người tố cáo”, bảo đảm sự thống nhất, tránh việc tách riêng khái niệm “người thân của người tố cáo” nhưng chưa có định nghĩa tương ứng về “người tố cáo”.

Liên quan đến Điều 17 về phạm vi trách nhiệm bồi thường của Nhà nước trong hoạt động quản lý hành chính, đại biểu Nguyễn Minh Sơn tập trung góp ý vào khoản 8 quy định về việc cấp, thu hồi, hủy bỏ hoặc không cấp giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp, giấy chứng nhận đăng ký hộ kinh doanh, giấy chứng nhận đăng ký đầu tư, giấy phép và các giấy tờ có giá trị như giấy phép do cơ quan nhà nước có thẩm quyền cấp trái pháp luật.

Theo đại biểu, việc dự thảo bổ sung “giấy chứng nhận đăng ký hộ kinh doanh” là phù hợp với tinh thần của Luật Doanh nghiệp năm 2020. Tuy nhiên, qua rà soát các quy định pháp luật chuyên ngành, Luật Doanh nghiệp sử dụng các thuật ngữ “cấp, thu hồi, cấp lại”; Luật Đầu tư quy định “cấp, điều chỉnh, thu hồi”; đối với các loại giấy phép cũng thường sử dụng thuật ngữ “thu hồi”. Trong khi đó, dự thảo lại sử dụng thuật ngữ “hủy bỏ”, là khái niệm chưa thấy được quy định trong các luật chuyên ngành có liên quan.

Từ đó, đại biểu đề nghị cơ quan soạn thảo cân nhắc, rà soát lại việc sử dụng thuật ngữ “hủy bỏ” tại khoản 8 Điều 17, bảo đảm phù hợp và thống nhất với hệ thống pháp luật hiện hành.

Cần cơ chế bảo vệ người dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm

Đóng góp ý kiến vào dự thảo Nghị quyết về cơ chế, chính sách đặc thù xử lý vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và hoạt động khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, ĐBQH Đoàn Hùng Vũ (Đồng Tháp) cho rằng, việc ban hành nghị quyết là cần thiết nhằm tháo gỡ tâm lý e ngại, sợ sai, tạo cơ sở pháp lý bảo vệ những người dám đổi mới vì lợi ích chung.

Đại biểu nhấn mạnh, Nghị quyết số 57 của Bộ Chính trị đã tạo bước đột phá về tư duy phát triển khi xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực trung tâm của tăng trưởng. Tuy nhiên, thực tiễn triển khai vẫn còn nhiều vướng mắc. Dẫn báo cáo của Bộ Khoa học và Công nghệ, đại biểu cho biết, đến ngày 10/6/2026, các bộ, ngành, địa phương mới giải ngân khoảng 8.700 tỷ đồng, đạt 16% kế hoạch vốn được giao, thấp hơn mức bình quân cả nước; một trong những nguyên nhân là tâm lý sợ sai của đội ngũ thực thi.

Theo đại biểu, hoạt động khoa học, công nghệ có tính đặc thù, luôn tiềm ẩn rủi ro khách quan trong quá trình nghiên cứu, thử nghiệm và ứng dụng công nghệ mới. Nếu mọi rủi ro phát sinh đều có nguy cơ bị hình sự hóa hoặc xử lý kỷ luật thì sẽ không khuyến khích được cơ quan quản lý, doanh nghiệp và nhà khoa học mạnh dạn thử nghiệm, đổi mới sáng tạo.

Từ thực tiễn đó, đại biểu đề nghị bổ sung quy định theo hướng xem xét loại trừ, miễn hoặc giảm trách nhiệm đối với tổ chức, cá nhân tham gia cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) khi thiệt hại phát sinh từ rủi ro khách quan hoặc rủi ro công nghệ đã được nhận diện, đánh giá và quản lý theo đề án được phê duyệt; đồng thời người thực hiện đã tuân thủ đầy đủ quy trình, nghĩa vụ báo cáo, khắc phục hậu quả và không có hành vi tham nhũng, vụ lợi hoặc cố ý vi phạm.

Đại biểu cũng kiến nghị xây dựng cơ chế đánh giá độc lập trước khi kết luận trách nhiệm đối với các vụ việc liên quan đến công nghệ mới, dữ liệu, thuật toán, an toàn thông tin, sở hữu trí tuệ hoặc mô hình kinh doanh mới. Việc đánh giá cần xem xét toàn diện quá trình thực hiện, mức độ tuân thủ và bối cảnh công nghệ, thay vì chỉ dựa trên hậu quả cuối cùng.

Nhấn mạnh nguyên tắc "bảo vệ người dám đổi mới nhưng không hợp thức hóa sai phạm", đại biểu cho rằng: để bảo đảm áp dụng thống nhất, đề nghị Chính phủ, Tòa án nhân dân tối cao và Viện kiểm sát nhân dân tối cao phối hợp ban hành bộ tiêu chí chung về nhận diện rủi ro trong hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Bộ tiêu chí cần bao quát các nội dung như mục tiêu phục vụ lợi ích công, đánh giá rủi ro trước khi triển khai, giới hạn phạm vi thử nghiệm, cơ chế giám sát, báo cáo và lưu giữ đầy đủ hồ sơ, dữ liệu trong suốt quá trình thực hiện.

Cùng quan tâm đến vấn đề này, ĐBQH Vũ Ngọc Lâm (Quảng Ninh) cũng cho rằng, phạm vi điều chỉnh của dự thảo nghị quyết cần được nghiên cứu mở rộng, không chỉ bao quát giai đoạn ứng dụng mà cả giai đoạn nghiên cứu. Theo đại biểu, nghiên cứu và ứng dụng là hai khâu của cùng một quá trình đổi mới sáng tạo, do đó nếu chỉ áp dụng cơ chế miễn trừ trách nhiệm đối với hoạt động ứng dụng sẽ chưa bảo đảm tính hợp lý, đồng bộ của chính sách.

Đại biểu cũng đề nghị rà soát, thống nhất các nguyên tắc áp dụng trong các nghị quyết có cùng tính chất, nhất là nguyên tắc không hợp pháp hóa sai phạm, không để xảy ra tình trạng lợi dụng cơ chế đặc thù để trục lợi hoặc gây thất thoát tài sản nhà nước.