Hoàn thiện cơ chế hiến, bảo vệ người hiến tạng

Bảo vệ quyền lợi và nguyện vọng của người hiến

Theo ĐBQH Phạm Thị Phương (Lào Cai), sau 20 năm thi hành Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác, cả nước mới thực hiện hơn 11.000 ca ghép tạng, trong đó 91,4% từ người hiến sống, chỉ 8,6% từ người hiến chết não. Thực tế này cho thấy nguồn mô, tạng còn hạn chế, đòi hỏi hoàn thiện hành lang pháp lý để mở rộng nguồn hiến sau khi chết, nâng cao hiệu quả điều phối và phòng, chống mua bán mô, bộ phận cơ thể người.

Liên quan đến nội dung chủ thể có quyền đồng ý hiến mô, bộ phận cơ thể người khi người hiến đã chết, đại biểu Phạm Thị Phương cho rằng, dự thảo chưa xác định cụ thể thứ tự ưu tiên giữa các thành viên gia đình và cách xử lý khi có ý kiến trái chiều. Trường hợp vợ hoặc chồng đồng ý thực hiện nguyện vọng hiến tặng nhưng cha, mẹ hoặc người thân khác không đồng thuận có thể khiến cơ sở y tế lúng túng, phát sinh tranh chấp và ảnh hưởng đến thời gian tiếp nhận mô, tạng. Đại biểu đề nghị cần quy định rõ người có quyền đồng ý, thứ tự ưu tiên và cách xử lý khi có ý kiến khác nhau, đồng thời giao Chính phủ quy định chi tiết trình tự, thủ tục xác định, xác minh và ghi nhận sự đồng ý, bảo đảm tôn trọng nguyện vọng của người hiến, hạn chế tranh chấp và tạo thuận lợi cho cơ sở y tế thực hiện.

Về chăm sóc sức khỏe sau hiến, đại biểu cho rằng, người hiến bộ phận cơ thể khi còn sống cần được theo dõi lâu dài. Tuy nhiên, nhiều người sinh sống tại miền núi, vùng sâu, vùng xa, cách xa cơ sở thực hiện lấy bộ phận cơ thể nên việc khám định kỳ có thể phát sinh chi phí, gây khó khăn khi tiếp cận chính sách. Đại biểu đề nghị cần quy định trách nhiệm theo dõi sức khỏe lâu dài của cơ sở lấy bộ phận cơ thể, đồng thời cho phép phối hợp với cơ sở khám bệnh, chữa bệnh tại nơi người hiến cư trú để thực hiện khám định kỳ. Cần có cơ chế chuyển giao thông tin và thanh toán chi phí rõ ràng, bảo đảm người hiến được hưởng đầy đủ quyền lợi theo luật định.

Bên cạnh đó, bảo vệ trẻ em và người chưa thành niên là yêu cầu đặc biệt quan trọng trong dự thảo Luật. Đại biểu cho rằng, sự đồng ý của người đại diện khi người dưới 18 tuổi đăng ký hiến là cần thiết, nhưng không thể thay thế ý chí của chính người hiến. Dự thảo cần làm rõ quyền từ chối tiếp tục hiến khi người chưa thành niên thay đổi nguyện vọng; không được lấy mô trái với ý chí của người hiến chỉ vì người đại diện không đồng ý hủy đăng ký. Quy định về hình thức đồng ý của người đại diện cũng cần thống nhất, rõ ràng để thuận lợi khi thực hiện.

Cùng quan điểm, ĐBQH Tráng A Dương (Lào Cai) đề nghị bổ sung quy định bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp và quyền bất khả xâm phạm về thân thể của trẻ em - người không có năng lực hành vi dân sự đầy đủ để bảo đảm việc hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác tuân thủ các điều kiện, trình tự, thủ tục chặt chẽ, ngăn ngừa nguy cơ ép buộc, lợi dụng hoặc xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của những người cần được bảo vệ đặc biệt.

Minh bạch điều phối, bảo đảm quyền lợi và nguồn lực

Trong bối cảnh nguồn mô, tạng còn hạn chế, cơ chế điều phối phải bảo đảm công bằng, khách quan, không để nơi cư trú hay cơ sở y tế mà người bệnh đăng ký làm ảnh hưởng bất hợp lý đến cơ hội được ghép.

Liên quan đến quy định về điều phối bộ phận cơ thể người, ĐBQH Trần Thị Thanh Lam (Vĩnh Long) cơ bản đồng tình với ý kiến của cơ quan thẩm tra. Tuy nhiên, đại biểu bày tỏ băn khoăn về quy định ưu tiên người bệnh đang chờ ghép tại cơ sở khám bệnh, chữa bệnh đã phát hiện, vận động, hồi sức và duy trì nguyện vọng hiến. Nếu thiếu tiêu chí cụ thể, quy định này có thể dẫn đến tình trạng cục bộ giữa các bệnh viện, tạo động cơ cạnh tranh không phù hợp và ảnh hưởng đến quyền tiếp cận bình đẳng của người bệnh. Đại biểu đề nghị xác định rõ điều kiện, thứ tự và mức độ ưu tiên trên cơ sở tính cấp thiết về y khoa; đồng thời bổ sung cơ chế công khai, lưu vết dữ liệu, giải trình và giám sát độc lập trong điều phối mô, tạng.

Đối với nguồn lực tài chính, đại biểu Trần Thị Thanh Lam đánh giá việc thành lập Quỹ hiến tạng là cần thiết để huy động nguồn lực xã hội, hỗ trợ các chi phí chưa được ngân sách nhà nước và bảo hiểm y tế chi trả. Tuy nhiên, nếu cơ quan điều phối quốc gia và các bệnh viện cùng thành lập quỹ riêng thì sẽ gây khó khăn trong quản lý, phân bổ, điều hành và đảm bảo công khai, minh bạch. Đại biểu đề xuất nghiên cứu thành lập một quỹ quốc gia thống nhất, hoạt động không vì mục đích lợi nhuận, hoặc tích hợp chức năng này vào quỹ hiện có có tính chất tương đồng, tránh phát sinh thêm đầu mối.

Đại biểu cũng đề nghị xây dựng khung định mức kỹ thuật thống nhất cho hoạt động hiến, lấy, ghép mô, tạng. Thực tế, chi phí mỗi ca ghép giữa các bệnh viện có sự chênh lệch đáng kể, trong khi lĩnh vực này đã triển khai hơn 20 năm nhưng đến nay vẫn chưa có khung định mức kỹ thuật thống nhất. Việc quy định rõ khung định mức kỹ thuật sẽ góp phần minh bạch chi phí, bảo đảm quyền tiếp cận bình đẳng và tạo cơ sở pháp lý cho các cơ sở y tế quản lý, điều hành.

Liên quan đến nội dung quy định về trách nhiệm mai táng, bàn giao di hài và hỗ trợ chi phí hậu sự. Đại biểu Sùng A Lềnh đề nghị bổ sung quy định cho phép bàn giao di hài, tro cốt cho gia đình theo nguyện vọng của người hiến và thân nhân; đồng thời làm rõ cơ chế hỗ trợ chi phí vận chuyển, mai táng trong trường hợp gia đình trực tiếp tổ chức. Quy định này nhằm bảo đảm quyền, nguyện vọng của người hiến và gia đình, phù hợp với phong tục, tập quán, đồng thời thể hiện sự tri ân đối với nghĩa cử hiến tặng vì mục đích nhân đạo.

Các ý kiến cho thấy, sửa đổi Luật không chỉ nhằm mở rộng nguồn hiến mà còn phải thiết lập cơ chế bảo vệ người hiến, phân bổ mô, tạng minh bạch và bảo đảm quyền lợi lâu dài. Quy định rõ ràng, khả thi và đồng bộ sẽ góp phần củng cố niềm tin xã hội, phát triển hoạt động hiến, ghép vì mục đích nhân đạo và nâng cao cơ hội sống cho người bệnh.