Hoàn thiện cơ chế giám sát, kiểm soát rủi ro thị trường hàng hóa phái sinh

Lấp khoảng trống pháp lý, minh bạch hóa giao dịch OTC

Quan tâm đến phạm vi điều chỉnh của dự thảo Luật, ĐBQH Tráng A Dương (Lào Cai) đề nghị làm rõ phạm vi điều chỉnh và trách nhiệm quản lý nhà nước đối với giao dịch hàng hóa phái sinh (OTC), nhất là việc phân định giữa giao dịch thông qua tổ chức trung gian và giao dịch thỏa thuận trực tiếp giữa các bên. Cùng với đó, cần xác định rõ cơ chế quản lý, giám sát và trách nhiệm pháp lý đối với từng loại giao dịch, tránh khoảng trống pháp lý khi phát sinh tranh chấp, vi phạm và rủi ro, qua đó bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các bên tham gia.

Liên quan đến các hành vi vi phạm bị cấm, đại biểu nhất trí với các hành vi bị cấm nghiêm trọng có thể xảy ra trong dự án. Tuy nhiên, đại biểu đề nghị cần nghiên cứu bổ sung tại tài khoản 1 Điều 7, ngay sau cụm từ “công bố không đầy đủ thông tin theo quy định của pháp luật”, cụm từ “cung cấp thông tin không rõ ràng, gây khó chịu về bản chất, lợi ích và rủi ro của giao dịch hàng hóa phân sinh”. Theo đại biểu, việc bổ sung nhằm tăng cường tính minh bạch, đảm bảo người tham gia thị trường được tiếp cận thông tin rõ ràng, dễ hiểu; hạn chế tình trạng lợi ích thiếu hiểu biết hoặc hạn chế khả năng tiếp cận thông tin để kéo dài giao dịch, che giấu nguy cơ gây thiệt hại về tài sản.

Bên cạnh đó, đại biểu Tráng A Dương cho rằng, đối với cơ chế thử nghiệm có kiểm soát cần bảo đảm công khai, minh bạch, an toàn và quan tâm lựa chọn các sản phẩm nông sản, hàng hóa thế mạnh, đặc sản của vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

ĐBQH Nguyễn Đào Tùng (Vĩnh Long) đề nghị bổ sung quy định giám sát đối với giao dịch hàng hóa phái sinh (OTC), trong đó các giao dịch có giá trị hoặc khối lượng vượt ngưỡng phải được báo cáo vào cơ sở dữ liệu tập trung. Đồng thời, quy định rõ vị thế OTC đã báo cáo phải được tính gộp khi xác định giới hạn vị thế theo chủ sở hữu.

Đại biểu cũng nhấn mạnh cần tăng cường phối hợp, chia sẻ dữ liệu giữa Bộ Công Thương, Bộ Tài chính, Ngân hàng Nhà nước và Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, bảo đảm nguyên tắc “cùng hoạt động, cùng rủi ro, cùng chuẩn mực quản lý”. Qua đó, khắc phục khoảng trống giám sát, hạn chế tình trạng cùng một sản phẩm nhưng chịu các chuẩn quản lý khác nhau, tiềm ẩn nguy cơ rủi ro cho toàn thị trường.

Bảo đảm an ninh tài chính, khơi thông cơ chế phòng ngừa rủi ro

Liên quan đến vai trò của Nhà nước và tính độc lập của Trung tâm thanh toán bù trừ, theo ĐBQH Nguyễn Thành Trung (Lào Cai) với quy mô giao dịch danh nghĩa khoảng 7.500 tỷ đồng/ngày, lượng tiền ký quỹ lớn, đồng thời liên quan đến an ninh năng lượng, lương thực và quản lý ngoại hối, việc xã hội hóa hoàn toàn Trung tâm thanh toán bù trừ có thể gây khó khăn khi ứng phó với khủng hoảng hệ thống. Do đó, đại biểu đề nghị quy định cơ chế cho phép Nhà nước góp vốn, nắm cổ phần chi phối tại trung tâm này khi cần thiết.

Đại biểu cũng đề nghị làm rõ tính độc lập của Trung tâm thanh toán bù trừ với Sở Giao dịch hàng hóa, theo hướng độc lập về tư cách pháp nhân, tài chính, nhân sự điều hành và quản trị rủi ro, nhưng vẫn có thể thuộc cùng mô hình công ty mẹ - công ty con nếu bảo đảm cơ chế phân tách rủi ro.

Đáng chú ý, dự thảo hiện quy định tỷ lệ sở hữu nước ngoài tại Sở Giao dịch hàng hóa tối đa 49%, nhưng chưa có giới hạn cụ thể tại Trung tâm thanh toán bù trừ. Việc không khống chế trần sở hữu nước ngoài tại Trung tâm thanh toán bù trừ có thể tác động đến an ninh tài chính. Vì vậy, đại biểu kiến nghị khống chế mức sở hữu này không vượt quá 49% vốn điều lệ; một cổ đông chiến lược nước ngoài không nắm quá 20-25% vốn điều lệ.

Về cơ chế để doanh nghiệp nhà nước tham gia thị trường phòng ngừa rủi ro, đại biểu Nguyễn Thành Trung cho biết, các tập đoàn, tổng công ty nhà nước như PVN, EVN, Petrolimex, Vinacomin... kinh doanh các mặt hàng năng lượng, nhiên liệu, phân bón, lương thực với kim ngạch rất lớn. Thị trường thế giới biến động liên tục khiến nhu cầu dùng công cụ phái sinh để bảo hiểm giá là yêu cầu tất yếu. Tuy nhiên, doanh nghiệp nhà nước gần như chưa tham gia vì yêu cầu bảo toàn và phát triển vốn nhà nước đầu tư tại doanh nghiệp.

Đại biểu đề nghị rà soát Điều 45 để bảo đảm thống nhất với Luật Quản lý và đầu tư vốn nhà nước tại doanh nghiệp năm 2025. Cụ thể, quy định như dự thảo có thể dẫn đến việc cơ quan đại diện chủ sở hữu tách riêng khoản lỗ từ giao dịch hàng hóa phái sinh để xác định trách nhiệm làm thất thoát vốn, mà không xem xét hiệu quả tổng thể hoạt động của doanh nghiệp trong năm tài chính. Vì vậy, đại biểu đề nghị cân nhắc không quy định nội dung: “Kết quả giao dịch hàng hoá phái sinh nhằm phòng ngừa rủi ro được xem xét trong mối quan hệ với danh mục hàng hoá cơ sở và mục tiêu phòng ngừa rủi ro theo phương án được phê duyệt” tại dự thảo.