Hoàn thiện chính sách, nâng cao hiệu quả phòng, chống ung thư

PV: Từ thực tiễn công tác tại Bệnh viện K, bác sĩ đánh giá như thế nào về thực trạng phát hiện và điều trị ung thư hiện nay? Những khó khăn nào thường gặp khi người bệnh đến khám ở giai đoạn muộn?

Bác sĩ Nguyễn Trọng Ngà: Từ thực tiễn công tác tại Khoa Nội soi Can thiệp, Bệnh viện K, có thể thấy các bệnh lý ung thư, đặc biệt là ung thư đường tiêu hóa, đang ngày càng gia tăng, trong đó có những yếu tố liên quan đến thói quen và lối sống.

Nhờ sự phát triển của các phương tiện chẩn đoán hiện đại, cùng những liệu pháp và phác đồ điều trị chuyên sâu, cá thể hóa, công tác phát hiện và điều trị ung thư hiện nay đã đạt được nhiều kết quả khả quan. Đối với nhóm ung thư đường tiêu hóa như thực quản, dạ dày, đại trực tràng, đường mật và tụy – những bệnh lý chúng tôi trực tiếp chẩn đoán, can thiệp hằng ngày – khả năng phát hiện và chẩn đoán tổn thương ngày càng được nâng cao.

Tuy nhiên, tỷ lệ phát hiện ung thư ở giai đoạn sớm vẫn còn thấp so với một số quốc gia như Nhật Bản, Hàn Quốc. Tín hiệu tích cực là ngày càng có nhiều người chủ động đi nội soi tầm soát; năng lực phát hiện và điều trị các tổn thương sớm bằng nội soi tại các trung tâm lớn trong cả nước cũng ngày càng được nâng cao.

Khi người bệnh không được phát hiện và điều trị ở giai đoạn đầu, việc điều trị ở giai đoạn muộn thường gặp nhiều khó khăn. Lúc này, khối u có thể đã xâm lấn hoặc di căn xa. Ngay cả khi áp dụng những phương pháp điều trị tiên tiến, hiệu quả vẫn có thể hạn chế, chi phí lớn và cơ hội khỏi bệnh bị thu hẹp đáng kể.

Về thể trạng, người bệnh thường rơi vào tình trạng suy kiệt, vàng da, nhiễm trùng, khiến khả năng dung nạp phẫu thuật hoặc hóa trị bị hạn chế. Về kinh tế và tâm lý, quá trình điều trị kéo dài tạo gánh nặng cho gia đình. Đáng chú ý, không ít người bệnh đã mất nhiều tháng tự điều trị hoặc sử dụng các sản phẩm không rõ nguồn gốc trước khi đến bệnh viện.

Bên cạnh đó, việc nhiều bệnh nhân đến khám ở giai đoạn muộn và phải điều trị tại tuyến cuối cũng góp phần làm gia tăng tình trạng quá tải ở các bệnh viện tuyến trung ương, tạo áp lực cho toàn hệ thống y tế.

Vì vậy, theo tôi, vấn đề then chốt không chỉ nằm ở khâu điều trị mà còn ở công tác giáo dục, truyền thông để người dân nâng cao nhận thức và chủ động khám, tầm soát ung thư.

PV: Việc phát hiện sớm có ý nghĩa như thế nào đối với hiệu quả điều trị và tiên lượng sống của người bệnh ung thư? Người dân cần lưu ý những dấu hiệu cảnh báo nào?

Bác sĩ Nguyễn Trọng Ngà: Phát hiện sớm là một trong những yếu tố có ý nghĩa quyết định đối với hiệu quả điều trị và tiên lượng sống của người bệnh ung thư.

Chẳng hạn, với ung thư dạ dày, thực quản, khi tổn thương còn giới hạn ở lớp niêm mạc hoặc lớp dưới niêm mạc nông, nhiều trường hợp có thể được điều trị bằng kỹ thuật cắt tách dưới niêm mạc qua nội soi (ESD). Phương pháp này không cần phẫu thuật mở bụng, giúp bảo tồn cơ quan, rút ngắn thời gian nằm viện. Ở những trường hợp phù hợp, tỷ lệ sống sau 5 năm có thể đạt trên 90%.

Ngược lại, khi bệnh đã tiến triển, người bệnh có thể phải trải qua phẫu thuật lớn, hóa trị, xạ trị với chi phí cao hơn, chất lượng cuộc sống bị ảnh hưởng và cơ hội sống lâu dài giảm rõ rệt.

Điều cần nhấn mạnh là ung thư ở giai đoạn sớm thường không có triệu chứng rõ ràng. Nếu chờ đến khi xuất hiện biểu hiện bất thường mới đi khám, bệnh có thể đã tiến triển. Tuy nhiên, người dân cũng không nên chủ quan trước những dấu hiệu cảnh báo, đặc biệt khi các triệu chứng kéo dài trên 2–3 tuần, như:

• Nuốt vướng, nuốt nghẹn, khàn tiếng kéo dài.
• Đau hoặc đầy tức vùng thượng vị, nhanh no, buồn nôn; sử dụng thuốc điều trị bệnh dạ dày nhưng không cải thiện.
• Đi ngoài phân đen, nôn ra máu, đại tiện ra máu hoặc thay đổi thói quen đại tiện.
• Vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm màu, ngứa, phân bạc màu.
• Sụt cân không rõ nguyên nhân, thiếu máu, mệt mỏi kéo dài.
• Đau bụng lan ra sau lưng hoặc xuất hiện đái tháo đường mới kèm sụt cân ở người trên 50 tuổi.

Ngoài ra, những người có yếu tố nguy cơ cao nên chủ động trao đổi với bác sĩ để được tư vấn tầm soát phù hợp, ngay cả khi chưa có triệu chứng. Nhóm này gồm người từ 40–45 tuổi trở lên, người có tiền sử gia đình mắc ung thư đường tiêu hóa, nhiễm vi khuẩn Helicobacter pylori, viêm teo dạ dày, uống nhiều rượu bia, hút thuốc lá, mắc viêm gan B, viêm gan C, có polyp hoặc tiền sử ung thư vùng đầu cổ.

Tầm soát đúng đối tượng, đúng thời điểm sẽ giúp tăng cơ hội phát hiện bệnh ở giai đoạn sớm, từ đó người bệnh có thêm cơ hội được điều trị bằng các phương pháp ít xâm lấn và hiệu quả hơn.

PV: Những tiến bộ về khoa học, công nghệ và các phương pháp điều trị hiện đại đang góp phần cải thiện chất lượng khám, chữa bệnh ung thư ra sao?

Bác sĩ Nguyễn Trọng Ngà: Có thể nói, y học ung thư đang có những thay đổi nhanh chóng. Tiến bộ khoa học, công nghệ tác động đến tất cả các khâu, từ phát hiện sớm, chẩn đoán chính xác đến điều trị cá thể hóa và theo dõi sau điều trị. Nhờ đó, người bệnh có thêm cơ hội khỏi bệnh, kéo dài thời gian sống và cải thiện chất lượng cuộc sống.

Trong chẩn đoán, các kỹ thuật nội soi độ phân giải cao kết hợp nhuộm màu điện tử như NBI, BLI, LCI, nội soi phóng đại và hệ thống trí tuệ nhân tạo hỗ trợ phát hiện tổn thương giúp bác sĩ nhận diện những tổn thương ung thư rất nhỏ, phẳng, chỉ vài milimet – vốn có thể dễ bị bỏ sót trước đây.

Siêu âm nội soi (EUS) cho phép đánh giá mức độ xâm lấn của khối u, tình trạng hạch và hỗ trợ sinh thiết các tổn thương nằm sâu như u tụy, u dưới niêm mạc. Trong khi đó, các phương tiện chẩn đoán hình ảnh như CT đa dãy, CT đếm photon, MRI 3T và thế hệ 5T, cùng PET/CT góp phần nâng cao khả năng đánh giá tổn thương, xác định giai đoạn bệnh và theo dõi đáp ứng điều trị.

Bên cạnh đó, các kỹ thuật hóa mô miễn dịch, xét nghiệm sinh học phân tử, giải trình tự gen thế hệ mới (NGS) và sinh thiết lỏng giúp xác định những đặc điểm riêng của từng khối u, tạo cơ sở để lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp hơn với từng người bệnh.

Trong điều trị, xu hướng chung là giảm xâm lấn, tăng độ chính xác và cá thể hóa. Với ung thư đường tiêu hóa giai đoạn sớm, kỹ thuật cắt tách dưới niêm mạc qua nội soi (ESD) cho phép loại bỏ tổn thương nguyên khối mà không cần phẫu thuật, đồng thời bảo tồn cơ quan. Phẫu thuật nội soi và phẫu thuật robot góp phần giảm đau, rút ngắn thời gian hồi phục.

Trong lĩnh vực xạ trị, các kỹ thuật hiện đại như xạ trị điều biến liều theo thể tích cung tròn (VMAT), xạ trị dưới hướng dẫn hình ảnh (IGRT), xạ trị định vị thân (SBRT) cho phép tập trung liều xạ vào khối u, đồng thời hạn chế ảnh hưởng đến các mô lành xung quanh.

Điều trị toàn thân cũng có những bước tiến đáng kể nhờ thuốc điều trị nhắm trúng đích và liệu pháp miễn dịch. Những phương pháp này giúp kéo dài thời gian sống cho nhiều người bệnh, kể cả ở giai đoạn muộn.

Tại Bệnh viện K và một số trung tâm ung bướu chuyên sâu, mô hình hội chẩn đa chuyên khoa với sự tham gia của bác sĩ nội soi, phẫu thuật, nội khoa ung bướu, xạ trị, chẩn đoán hình ảnh và giải phẫu bệnh giúp xây dựng phương án điều trị phù hợp cho từng người bệnh.

Cùng với đó, chuyển đổi số, hội chẩn từ xa và chuyển giao kỹ thuật đang góp phần mở rộng khả năng triển khai các kỹ thuật chuyên sâu, giúp người bệnh có thêm cơ hội tiếp cận dịch vụ y tế chất lượng tại địa phương.

Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng công nghệ dù hiện đại đến đâu cũng chỉ phát huy hiệu quả cao nhất khi bệnh được phát hiện kịp thời. Vì vậy, bên cạnh ứng dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật, người dân cần chủ động khám sức khỏe và tầm soát ung thư phù hợp với độ tuổi, yếu tố nguy cơ.

PV: Theo bác sĩ, cần triển khai những giải pháp nào để nâng cao nhận thức phòng bệnh, khuyến khích tầm soát phù hợp và giúp người dân tiếp cận các dịch vụ chẩn đoán, điều trị ung thư chất lượng?

Bác sĩ Nguyễn Trọng Ngà: Ung thư không còn là vấn đề riêng của ngành Y tế mà đã trở thành bài toán sức khỏe cộng đồng, đòi hỏi tầm nhìn chiến lược và sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống. Theo tôi, cần tập trung vào 5 nhóm giải pháp lớn.

Thứ nhất, chuyển mạnh trọng tâm từ chữa bệnh sang phòng bệnh. Nghị quyết số 72-NQ/TW ngày 9/9/2025 của Bộ Chính trị đã đặt mục tiêu từ năm 2026, người dân được khám sức khỏe định kỳ hoặc khám sàng lọc miễn phí ít nhất mỗi năm một lần và được lập sổ sức khỏe điện tử để quản lý sức khỏe theo vòng đời. Đây là cơ hội quan trọng để tăng cường phát hiện bệnh sớm. Điều cần thiết là lồng ghép nội dung tầm soát ung thư phù hợp với từng nhóm tuổi, nhóm nguy cơ vào chương trình này, để khám sức khỏe định kỳ thực sự trở thành cơ hội phát hiện bệnh từ sớm.

Thứ hai, cần xây dựng chương trình tầm soát ung thư quốc gia có tổ chức, dựa trên bằng chứng khoa học. Trong đó, cần xác định rõ các loại ung thư ưu tiên như ung thư dạ dày, đại trực tràng, gan, vú, cổ tử cung, phổi; đồng thời quy định cụ thể đối tượng, phương pháp và tần suất tầm soát. Cùng với đó là nghiên cứu cơ chế bảo hiểm y tế chi trả cho hoạt động tầm soát đối với nhóm có nguy cơ cao. Việc tầm soát cần bảo đảm đúng đối tượng, đúng phương pháp và đúng thời điểm, tránh triển khai tràn lan, gây tốn kém nhưng hiệu quả thấp.

Thứ ba, cần có chính sách liên ngành nhằm giảm các yếu tố nguy cơ ngay từ gốc như kiểm soát thuốc lá, rượu bia; bảo đảm an toàn thực phẩm và môi trường sống; mở rộng tiêm chủng vaccine phòng viêm gan B, HPV; đưa giáo dục sức khỏe vào trường học. Song song với đó, công tác truyền thông chính thống cần được triển khai thường xuyên, với nội dung dễ hiểu, dễ tiếp cận. Đồng thời, cần có biện pháp xử lý nghiêm các hành vi quảng cáo sai sự thật về những sản phẩm được giới thiệu là “thần dược” chữa ung thư.

Thứ tư, hoàn thiện mạng lưới chẩn đoán và điều trị ung thư theo tuyến. Cần tăng cường đầu tư cho y tế cơ sở và tuyến tỉnh; chuẩn hóa quy trình nội soi, chẩn đoán hình ảnh, giải phẫu bệnh; đẩy mạnh đào tạo và chuyển giao kỹ thuật. Các bệnh viện tuyến cuối như Bệnh viện K cần tiếp tục phát huy vai trò đầu ngành, chỉ đạo tuyến và hội chẩn từ xa, giúp người bệnh được phát hiện, chẩn đoán sớm ngay tại địa phương; chỉ chuyển lên tuyến trên khi thực sự cần thiết, qua đó góp phần giảm quá tải bệnh viện tuyến trung ương.

Thứ năm, đẩy mạnh chuyển đổi số và phát triển dữ liệu. Cần xây dựng hệ thống ghi nhận ung thư quốc gia, liên thông hồ sơ sức khỏe điện tử giữa các tuyến, nghiên cứu ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong sàng lọc và chẩn đoán. Dữ liệu đầy đủ, tin cậy là nền tảng để hoạch định chính sách, phân bổ nguồn lực và đánh giá hiệu quả các chương trình phòng, chống ung thư. Cùng với đó, cần quan tâm đầu tư cho nhân lực, nghiên cứu khoa học và hợp tác quốc tế.

Cuối cùng, mỗi người dân cần chủ động bảo vệ sức khỏe bằng việc khám định kỳ, không chủ quan trước các triệu chứng kéo dài và lựa chọn cơ sở y tế uy tín khi cần thăm khám. Phát hiện sớm, điều trị đúng và theo dõi đầy đủ là những yếu tố quan trọng góp phần giảm gánh nặng ung thư.