Hàng triệu người có nguy cơ mắc bệnh sởi trong năm nay

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ước tính gần 11 triệu người sẽ mắc virus sởi trong năm nay. Phần lớn ca bệnh được dự báo xảy ra tại châu Phi và châu Á, song nhiều quốc gia ở châu Mỹ và châu Âu cũng đang ghi nhận các đợt bùng phát, ảnh hưởng tới hàng trăm, thậm chí hàng nghìn người.

Sởi là bệnh truyền nhiễm có khả năng lây lan rất cao. Hiện chưa có thuốc điều trị đặc hiệu, nhưng vaccine được chứng minh an toàn và hiệu quả trong phòng bệnh. Những người chưa được tiêm chủng khi mắc sởi có nguy cơ gặp các biến chứng nghiêm trọng, bao gồm điếc, mù và tử vong. Nguy cơ diễn biến nặng đặc biệt cao ở người suy dinh dưỡng và những người không được tiếp cận đầy đủ với chăm sóc y tế hỗ trợ.

Theo nhà dịch tễ học về bệnh truyền nhiễm Kathryn H. Jacobsen, các yếu tố dẫn đến dịch sởi có thể khác nhau giữa từng quốc gia, nhưng nguyên nhân nền tảng phổ biến là tỷ lệ tiêm chủng giảm.

Khoảng trống miễn dịch sau đại dịch

Để ngăn chặn các đợt bùng phát sởi, tỷ lệ tiêm chủng trong cộng đồng cần đạt trên 95%, tạo nên “miễn dịch cộng đồng”. Một liều vaccine bảo vệ phần lớn người được tiêm, nhưng hai liều được khuyến nghị nhằm tăng hiệu quả bảo vệ.

Tại các nước thu nhập cao, tỷ lệ tiêm chủng nhìn chung ở gần mức mục tiêu. Tuy nhiên, bức tranh tại các quốc gia thu nhập thấp và trung bình khác biệt đáng kể. Chỉ khoảng 80% trẻ nhỏ tại những nước này được tiêm ít nhất một liều vaccine sởi, còn tỷ lệ được tiêm đủ hai liều chỉ khoảng 70%.

Đại dịch Covid-19 đã làm trầm trọng thêm khoảng cách này. Trong những tháng đầu đại dịch, gần như mọi quốc gia đều gặp khó khăn trong tiếp cận vaccine khi chuỗi cung ứng và hoạt động của các cơ sở y tế bị gián đoạn.

Tại nhiều nước thu nhập cao, trẻ em bỏ lỡ lịch tiêm chủng có thể được tiêm bù trước khi đến tuổi đi học. Trong khi đó, tại các quốc gia thu nhập thấp hơn, hàng triệu trẻ em vẫn chưa được tiêm những vaccine nằm trong chương trình tiêm chủng quốc gia và được xếp vào nhóm “trẻ không được tiêm liều nào”.

Bài toán nguồn cung vaccine

Theo cơ chế đồng tài trợ của Liên minh toàn cầu về Vaccine và Tiêm chủng (Gavi), các quốc gia thu nhập thấp và trung bình ban đầu được hỗ trợ một phần chi phí vaccine bằng đóng góp của các nước giàu và các nhà đầu tư. Theo thời gian, các nước tiếp nhận sẽ phải tăng dần phần chi phí tự chi trả.

Việc Gavi tập hợp nhu cầu vaccine từ nhiều quốc gia giúp tổ chức này có khả năng đàm phán với các nhà sản xuất để giảm giá. Tuy nhiên, khi nguồn tài trợ y tế toàn cầu suy giảm, ngân sách dành cho việc trợ giá vaccine cũng bị thu hẹp.

Từ năm 2025, Pháp, Đức, Anh, Mỹ và một số quốc gia thu nhập cao khác đã cắt giảm đáng kể ngân sách viện trợ phát triển, khiến Gavi đối mặt với thiếu hụt tài chính.

Tâm lý do dự tiêm vaccine tại châu Mỹ

Tại châu Mỹ, nơi từng được công nhận là khu vực không có bệnh sởi, căn bệnh này cũng đang quay trở lại.

Canada mất tình trạng loại trừ bệnh sởi vào tháng 11/2025 sau hơn một năm liên tục ghi nhận lây truyền. Mexico và Mỹ cũng có nguy cơ mất tình trạng không có bệnh sởi khi Ủy ban loại trừ bệnh sởi của Tổ chức Y tế liên Mỹ họp vào tháng 11 tới đây.

Guatemala là quốc gia ghi nhận số ca sởi lớn nhất tại châu Mỹ trong năm nay, với hơn 30.000 ca được xác nhận. Đợt dịch được truy nguyên từ một cuộc tập trung đông người tại Santiago Atitlán vào tháng 12/2025, do một nhà thờ Cơ đốc giáo quy mô lớn tổ chức, nơi các lãnh đạo từng công khai quan điểm phản đối vaccine.

Tại Canada, Mexico và Mỹ, virus sởi cũng lây lan trong một số cộng đồng ở khu vực nông thôn, nơi việc không tiêm vaccine cho trẻ em trở thành một chuẩn mực văn hóa.

Tại South Carolina và Utah, những đợt bùng phát gần đây được liên hệ với tỷ lệ tiêm chủng thấp trong các nhóm tôn giáo bảo thủ khác. Số ca sởi được chẩn đoán tại Mỹ trong năm 2026 đã vượt số ca của bất kỳ năm nào kể từ năm 1991.

Cần khôi phục tỷ lệ tiêm chủng

Số ca sởi toàn cầu từng giảm mạnh, từ khoảng 38 triệu ca năm 2000 xuống 10 triệu ca năm 2019. Tuy nhiên, xu hướng này đảo chiều sau đại dịch Covid-19, khi tỷ lệ tiêm chủng tại một số cộng đồng suy giảm.

Tại các quốc gia thu nhập thấp và trung bình, việc kiểm soát dịch sởi đòi hỏi tăng nguồn tài trợ cho Gavi và các chương trình hợp tác quốc tế nhằm bảo đảm nguồn cung vaccine đáp ứng nhu cầu.

Trong khi đó, ở những nước vaccine vẫn sẵn có nhưng tỷ lệ tiêm chủng giảm, thách thức lớn hơn nằm ở việc khôi phục niềm tin của người dân vào vaccine.

Sự trở lại của bệnh sởi trong năm 2026 cho thấy một nghịch lý đáng chú ý: một căn bệnh có thể phòng ngừa hiệu quả bằng vaccine vẫn có thể bùng phát trở lại khi khoảng trống miễn dịch xuất hiện. Việc duy trì tỷ lệ tiêm chủng cao, bảo đảm nguồn cung vaccine và củng cố niềm tin của cộng đồng vì thế tiếp tục là những yếu tố then chốt để kiểm soát sởi trên phạm vi toàn cầu.