Hai quốc gia, hai kỳ thi và một phép thử mang tên AI

Trong tuần này, khi 12,9 triệu học sinh Trung Quốc bước vào kỳ thi tuyển sinh đại học quốc gia (gaokao) - kỳ thi chuẩn hóa lớn nhất thế giới - thì ở Mỹ, cuộc tranh luận về vai trò của các bài thi chuẩn hóa như SAT (bài kiểm tra đánh giá năng lực chuẩn hóa) hoặc ACT (kỳ thi đầu vào được chuẩn hóa dành cho các học sinh trung học muốn nộp đơn vào các trường đại học Mỹ) lại đang nóng lên.

Hai hệ thống giáo dục lớn nhất thế giới đang đi theo những hướng khác nhau để trả lời cùng một câu hỏi: làm thế nào để đánh giá năng lực của người trẻ một cách công bằng? Tuy nhiên, sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo (AI) đang buộc cả hai nước phải xem xét lại những giả định vốn được coi là nền tảng của hoạt động tuyển sinh.

Hai con đường khác nhau

Trung Quốc luôn đặt niềm tin vào gaokao. Kỳ thi này từ lâu được xem là công cụ bảo đảm cơ hội tiếp cận giáo dục đại học dựa trên năng lực, đồng thời góp phần duy trì tính ổn định xã hội. Dù Bắc Kinh đang từng bước mở rộng tiêu chí đánh giá, gaokao vẫn giữ vai trò quyết định trong tuyển sinh.

Trong khi đó, Mỹ đã giảm đáng kể vai trò của các kỳ thi SAT và ACT sau đại dịch Covid-19. Hiện khoảng 90% các trường đại học hệ bốn năm không còn yêu cầu thí sinh nộp điểm thi chuẩn hóa. Tuy nhiên, xu hướng này đang có dấu hiệu đảo chiều.

Hiện nay, các trường đại học hàng đầu bắt đầu khôi phục yêu cầu về điểm thi. Hơn 1.000 giảng viên thuộc hệ thống Đại học California (UC) cũng kêu gọi đưa trở lại các tiêu chí đánh giá năng lực học thuật, đặc biệt là toán học. Theo các giảng viên này, tình trạng lạm phát điểm số trong trường phổ thông đang khiến bảng điểm mất dần giá trị phản ánh năng lực thực chất.

AI làm lung lay nền tảng tuyển sinh toàn diện

Điều đáng chú ý hơn nằm ở tác động của AI đối với toàn bộ hệ thống tuyển sinh.

Trong nhiều năm, bài luận cá nhân được xem là yếu tố giúp tuyển sinh đại học Mỹ trở nên toàn diện hơn, thay vì chỉ dựa vào điểm số. Nhưng AI đang làm lung lay nền tảng đó.

Ngày càng nhiều học sinh sử dụng các công cụ AI để tìm ý tưởng, lập dàn ý hoặc viết bản nháp cho bài luận. Thậm chí đã xuất hiện các dịch vụ chuyên chỉnh sửa văn bản do chatbot tạo ra để khiến chúng giống sản phẩm của con người hơn.

Trong bối cảnh ấy, nhiều nhà giáo dục Mỹ cho rằng điểm thi chuẩn hóa đang trở thành một trong số ít công cụ đánh giá còn giữ được độ tin cậy tương đối. Nếu bài luận có thể được AI hỗ trợ và bảng điểm bị ảnh hưởng bởi lạm phát điểm số, thì kết quả của một kỳ thi được tổ chức đồng bộ vẫn cung cấp tín hiệu rõ ràng hơn về năng lực học tập.

Lợi thế và giới hạn của gaokao

Nếu Mỹ lo ngại AI làm suy giảm độ tin cậy của hồ sơ tuyển sinh, Trung Quốc lại đối mặt với một thực tế khác.

Do gaokao được tổ chức đồng thời trên phạm vi cả nước với quy trình giám sát nghiêm ngặt, kỳ thi này tương đối khó bị tác động bởi AI. Trong kỳ thi năm nay, nhiều chatbot hàng đầu của Trung Quốc đã tạm thời vô hiệu hóa một số tính năng giải bài tập trong thời gian diễn ra gaokao nhằm bảo đảm tính công bằng.

Điều này cho thấy một kỳ thi chuẩn hóa được tổ chức tập trung có khả năng chống lại gian lận bằng AI tốt hơn nhiều so với các hồ sơ tuyển sinh được hoàn thiện tại nhà.

Tuy nhiên, chính ưu điểm đó cũng đặt ra một câu hỏi khác. Một hệ thống được thiết kế để chống gian lận và bảo đảm tính đồng nhất liệu có phải là công cụ phù hợp nhất để đánh giá những năng lực như sáng tạo, khả năng phán đoán hay tư duy độc lập - những phẩm chất được cho là ngày càng quan trọng trong nền kinh tế AI?

Thách thức chung của giáo dục toàn cầu

Nhìn rộng hơn, AI đang tạo ra một nghịch lý đối với giáo dục toàn cầu. Nhiều người từng cho rằng công nghệ sẽ thúc đẩy các phương thức đánh giá mở và linh hoạt hơn. Nhưng thực tế hiện nay lại cho thấy điều ngược lại: AI đang khiến các hệ thống giáo dục quay trở lại với những hình thức đánh giá khó bị tự động hóa và dễ xác minh hơn.

Mỹ đang xem xét khôi phục vai trò của các bài thi chuẩn hóa không phải vì hoài niệm quá khứ, mà vì AI đã làm suy yếu những phương thức thay thế nhanh hơn dự kiến.

Trong khi đó, mô hình thi cử tập trung của Trung Quốc lại cho thấy khả năng chống chịu đáng kể trước cùng một thách thức. Dẫu vậy, khả năng chống chịu không đồng nghĩa với việc đã tìm được lời giải cuối cùng. Một bài kiểm tra mà AI chưa thể vượt qua chưa chắc là bài kiểm tra đo lường đúng những phẩm chất mà xã hội cần trong tương lai.

Vì thế, cuộc tranh luận hiện nay không chỉ là gaokao hay SAT, thi cử hay bài luận. Câu hỏi lớn hơn là liệu những công cụ đánh giá được thiết kế cho thời kỳ trước AI còn phù hợp hay không. Đối với hàng triệu học sinh Trung Quốc vừa hoàn thành gaokao và những thanh thiếu niên Mỹ đang cân nhắc có nên dự thi SAT hay không, các em thực chất đang trở thành những người tham gia đầu tiên trong một cuộc thử nghiệm toàn cầu về tương lai của giáo dục.