GS.TS. Mai Thanh Phong: "Muốn phát triển công nghệ chiến lược phải bắt đầu từ con người"

Phóng viên đã có cuộc trao đổi với GS.TS. Mai Thanh Phong bên lề Hội thảo triển khai các chương trình và chính sách đào tạo nhân lực STEM về lộ trình triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW cũng như những giải pháp thực tế tại Trường Đại học Bách khoa, Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh.

Tập trung nguồn lực vào 6 mũi nhọn công nghệ chiến lược

- Thưa Giáo sư, Tiến sĩ Mai Thanh Phong, để thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị, Trường Đại học Bách khoa, Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh đã có những giải pháp nào và lựa chọn những mũi nhọn ưu tiên nào để triển khai?

GS.TS. Mai Thanh Phong: Để thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW, chúng tôi nhận thức rõ sự thay đổi lớn nhất về tầm quan trọng của khoa học, công nghệ từ cấp cao nhất của Đảng và Nhà nước. Đây là thuận lợi đối với các nhà khoa học.

Đối với Trường Đại học Bách khoa, Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh, trên tinh thần đó, chúng tôi xác định một số điểm mấu chốt cần triển khai để thực hiện hiệu quả Nghị quyết. Bên cạnh cơ chế, chính sách của Đảng và Nhà nước, đối với các cơ sở giáo dục đại học và đơn vị nghiên cứu, chúng tôi xác định con người là yếu tố quan trọng nhất. Từ đó, nhà trường xây dựng các chính sách đào tạo, thu hút và đặc biệt là giữ chân nhân tài.

Về các lĩnh vực mũi nhọn, trong 10 nhóm công nghệ chiến lược do Chính phủ ban hành, dựa trên thế mạnh của nhà trường và điều kiện của TP. Hồ Chí Minh, chúng tôi xác định 6 lĩnh vực ưu tiên gồm: trí tuệ nhân tạo; vi mạch bán dẫn, một thế mạnh rất lớn của Trường Đại học Bách khoa, Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh; năng lượng tái tạo, năng lượng mới; các công nghệ liên quan đến đường sắt đô thị, đường sắt tiên tiến; công nghệ tự động và thiết bị tự hành; cuối cùng là công nghệ lượng tử - lĩnh vực công nghệ của tương lai.

Để thực hiện mục tiêu này, trước hết chúng tôi xây dựng đội ngũ bằng nhiều giải pháp khác nhau. Thứ nhất, xây dựng chính sách đãi ngộ và tạo môi trường làm việc để phát huy tiềm năng của các nhà khoa học. Đó là môi trường làm việc minh bạch, công bằng, sáng tạo cùng mức thu nhập tương xứng. Chúng tôi đã triển khai sớm đề án vị trí việc làm nhằm xây dựng chế độ đãi ngộ tốt hơn, đồng thời nâng cấp cơ sở vật chất và đầu tư thêm không gian, tiềm lực phục vụ nghiên cứu.

Bên cạnh đó, chúng tôi có chính sách bổ sung nhằm thu hút các nhà khoa học xuất sắc từ nước ngoài, chủ yếu là người Việt Nam ở nước ngoài. Hiện nay, chúng tôi tập trung vào ba nhóm đối tượng. Thứ nhất là các nhà khoa học đầu ngành, những người đã thành danh và có kinh nghiệm trong các lĩnh vực mũi nhọn, được thu hút về làm việc toàn thời gian tại trường. Thứ hai là các nhà khoa học trẻ tiềm năng, những người được đào tạo bài bản, có kinh nghiệm nghiên cứu ở nước ngoài để xây dựng đội ngũ kế cận. Thứ ba là hợp tác với các giáo sư thỉnh giảng, không phân biệt trong nước hay nước ngoài, nhằm tăng cường phối hợp nghiên cứu và đào tạo. Đây là những chương trình chúng tôi đang triển khai.

Đối với các nhà khoa học đầu ngành và nhà khoa học trẻ, chúng tôi phối hợp với Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh triển khai chương trình VNU350 nhằm thu hút đội ngũ này. Sau ba năm thực hiện, chương trình đã thu hút thành công 30 nhà khoa học trẻ, trung bình khoảng 10 người mỗi năm. Trước đây, họ đều mong muốn trở về Việt Nam làm việc nhưng chưa sẵn sàng vì điều kiện chưa đáp ứng. Khi nhà trường có chính sách tốt hơn và tạo được môi trường để họ phát huy năng lực, họ đã quyết định trở về.

Nâng tầm mô hình "3 Nhà" trong đào tạo và nghiên cứu

- Kết quả khoa học, công nghệ chỉ thực sự thành công khi mối quan hệ "3 Nhà" (Nhà nước - Nhà trường - Doanh nghiệp) được phát huy hiệu quả. Quan điểm của Giáo sư về vấn đề này như thế nào và Trường Đại học Bách khoa, Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh đã triển khai những hoạt động gì để thúc đẩy sự hợp tác đó?

GS.TS. Mai Thanh Phong: Đối với Trường Đại học Bách khoa, Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh, chúng tôi có truyền thống hợp tác rất tốt với khối công nghiệp. Đây là lợi thế của nhà trường khi tọa lạc tại khu vực kinh tế năng động, có cộng đồng doanh nghiệp lớn và lực lượng cựu sinh viên hoạt động đông đảo trong lĩnh vực công nghiệp. Đó là nền tảng giúp nhà trường duy trì và phát triển sự phối hợp với doanh nghiệp.

Tôi cho rằng sự hợp tác với khối công nghiệp có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với một cơ sở giáo dục đại học, không chỉ trong nghiên cứu và phát triển mà còn trong công tác đào tạo. Đối với một trường kỹ thuật, công nghệ, điều này càng có ý nghĩa quan trọng.

Nhận thức rõ điều đó, nhà trường đã xây dựng mạng lưới cộng đồng doanh nghiệp trong các lĩnh vực công nghệ liên quan trực tiếp đến ngành đào tạo và nghiên cứu của trường. Chúng tôi triển khai hợp tác chặt chẽ theo hai hình thức.

Thứ nhất, hỗ trợ đào tạo. Ngoài việc phối hợp xây dựng chương trình đào tạo, doanh nghiệp còn tiếp nhận sinh viên thực tập, kiến tập. Đối với chương trình kỹ sư, sinh viên phải làm việc tại doanh nghiệp trong một năm; còn chương trình cử nhân kỹ thuật yêu cầu thực tập trong một học kỳ.

Thứ hai, phối hợp thực hiện các nhiệm vụ khoa học và công nghệ. Chúng tôi giải quyết các bài toán xuất phát từ nhu cầu thực tiễn của doanh nghiệp nhằm đưa kết quả nghiên cứu vào ứng dụng nhanh hơn. Nhà trường sử dụng hai công cụ để triển khai. Thứ nhất là Trung tâm Khởi nghiệp đổi mới sáng tạo, có nhiệm vụ chuyển hóa ý tưởng và kết quả nghiên cứu thành các doanh nghiệp khởi nghiệp. Thứ hai là thành lập các công ty khoa học và công nghệ làm đầu mối đưa kết quả nghiên cứu ra thị trường.

Chúng tôi triển khai theo hai mô hình: công ty cổ phần có sự tham gia của doanh nghiệp và công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên thuộc nhà trường. Thông qua các mô hình này, nhà trường tăng cường kết nối và nâng cao hiệu quả chuyển giao các kết quả nghiên cứu ra bên ngoài.

Khơi thông cơ chế, thúc đẩy thực thi chính sách

- Sau hơn một năm triển khai các hoạt động đáp ứng yêu cầu của Nghị quyết số 57-NQ/TW, thực tiễn tại Trường Đại học Bách khoa, Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh còn tồn tại những vướng mắc nào? Nhà trường có kiến nghị gì về cơ chế, chính sách hoặc sự hỗ trợ từ các ban, ngành để Nghị quyết phát huy hiệu quả cao hơn trong thời gian tới?

GS.TS. Mai Thanh Phong: Khi nói đến mô hình "3 Nhà", tôi mới đề cập đến hai chủ thể là nhà trường và doanh nghiệp. Vậy vai trò của Nhà nước ở đâu?

Như đã chia sẻ, về quản lý nhà nước, trong năm qua nhiều nghị quyết đã được ban hành. Xét về nhận thức và chủ trương, nhiều vướng mắc đã được tháo gỡ.

Tuy nhiên, trên thực tế vẫn còn những khó khăn mang tính thách thức chung. Đó là quá trình cụ thể hóa chủ trương của Đảng và Nhà nước thông qua các luật, nghị định, thông tư và hướng dẫn triển khai các chương trình phát triển. Mặc dù các bộ, ngành liên quan đã rất nỗ lực, nhưng theo tôi, các chính sách này vẫn chưa thực sự đi vào cuộc sống. Đây là hạn chế mang tính khách quan và cần thêm thời gian để hoàn thiện. Chúng ta đã giải quyết được phần đầu về nhận thức và chủ trương, vì vậy hiện nay chúng tôi rất kỳ vọng vào việc các chính sách sẽ sớm được triển khai hiệu quả trong thực tiễn.

Điển hình như Nghị quyết số 57-NQ/TW và Nghị quyết số 193 của Quốc hội đã tháo gỡ nhiều vướng mắc lớn. Thứ nhất, hạn chế về kinh phí nghiên cứu khoa học được giải quyết bằng chủ trương tăng đầu tư cho nghiên cứu. Thứ hai, những bất cập liên quan đến giao nhiệm vụ và thanh quyết toán, bao gồm thủ tục tài chính và hành chính, đang được sửa đổi. Tư duy quản lý cũng đã chuyển từ kiểm soát hành chính sang giao nhiệm vụ gắn với kết quả đầu ra.

Đồng thời, theo tôi được biết, Bộ Khoa học và Công nghệ đang khẩn trương xây dựng lại các chương trình trọng điểm theo những quan điểm và chủ trương mới nhằm tháo gỡ các khó khăn còn tồn tại. Các chủ trương đã rất rõ ràng, cởi mở và thống nhất. Hiện nay, các chương trình đang trong quá trình hoàn thiện và dự kiến sẽ sớm được phê duyệt.

- Xin trân trọng cảm ơn GS!