GS. Hoàng Chương - trọn đời cống hiến cho sân khấu truyền thống

Dành trọn tình yêu cho sân khấu truyền thống

GS. Hoàng Chương sinh năm 1931 tại Bình Định (cũ). Ông từng theo học Đại học Sân khấu Liên Xô (1962 - 1964), sau đó học tiếp tại Đại học Văn khoa, Đại học Tổng hợp Văn khoa số 8 (1964 - 1967), rồi nghiên cứu sâu tại Romania năm 1970. Tại hội thảo “GS. AHLĐ Hoàng Chương với văn hóa dân tộc” sáng 6/6, Phó Chủ tịch Liên hiệp các hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam, Chủ tịch Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam Trịnh Thúy Mùi cho biết, gần 80 năm hoạt động sân khấu, từ một nhạc công tự học đến một nhà khoa học, GS. Hoàng Chương đã dành tình yêu đắm đuối cho bảo tồn, phát triển sân khấu truyền thống.

NSND Trịnh Thúy Mùi nhắc lại, năm 1983, Đoàn Chèo Hà Nội dựng vở chèo Nàng Sita (kịch bản: Lưu Quang Thuận - Lưu Quang Vũ, đạo diễn: Doãn Hoàng Giang) với cách dàn dựng mới mẻ, sáng tạo. Tuy nhiên, thành công của Nàng Sita bị nhiều công kích khi cho rằng "phá chèo" về âm nhạc và nghệ thuật biểu diễn.

“GS. Hoàng Chương, lúc đó là Viện trưởng Viện Sân khấu Việt Nam (nay là Viện Sân khấu - Điện ảnh, Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội), đã ủng hộ mạnh mẽ Nàng Sita bằng việc tổ chức tọa đàm chứng minh các cải cách, sáng tạo thành công của đạo diễn. Tọa đàm kết luận, không có chèo cổ thì không có chèo mới; nhưng không có chèo mới thì chèo cổ rất dễ bị đưa vào bảo tàng, bị khán giả hiện đại xa lánh. Tọa đàm giúp Nàng Sita không những không bị đình diễn mà biểu diễn nhiều năm tại Hà Nội, khắp Bắc - Trung - Nam, sang Campuchia, ở đâu cũng được hoan nghênh nhiệt liệt. Tác phẩm đạt kỷ lục hơn 2.000 suất diễn chỉ trong vài năm, trở thành một trong những vở diễn mang dấu ấn khó phai”, NSND Trịnh Thúy Mùi kể.

Khẳng định GS. Hoàng Chương đã trọn đời cống hiến cho nghệ thuật sân khấu Việt Nam, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu bảo tồn và Phát huy văn hóa dân tộc, TS. Nguyễn Minh San dẫn chứng: trong cuốn sách 100 giáo sư Việt Nam - Trọn đời cống hiến của NXB Hồng Đức năm 2018, GS. Hoàng Chương là người duy nhất trong lĩnh vực văn hóa nghệ thuật được vinh danh là “người luôn gìn giữ và phát huy nghệ thuật truyền thống dân tộc”.

“Ông như một lữ khách không biết mệt mỏi trên dặm dài tìm vẻ đẹp của sân khấu dân tộc. Trong bối cảnh xuất hiện trào lưu văn hóa phương Tây làm cho dòng âm nhạc và sân khấu truyền thống phần nào bị lấn át, ông đã dày công đi tìm nét đẹp của sân khấu dân tộc như tuồng, chèo, múa rối, dân ca kịch, cải lương… Theo ông, những món ăn độc đáo này chính là căn cước để văn hóa nước nhà không bị mất gốc”, TS. Nguyễn Minh San cho hay.

Khát vọng đưa nghệ thuật tuồng ra thế giới

Theo PGS. TS. nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân, Chủ tịch Ủy ban Toàn quốc Liên hiệp các hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam, GS. Hoàng Chương có nhiều công trình nghiên cứu được đánh giá cao như: Dân ca miền Nam Trung bộ, Đi tìm vẻ đẹp của sân khấu dân tộc, Tống Phước Phổ - cây đại thụ tuồng, Tuồng và võ thuật dân tộc, Tuồng - báu vật của văn hóa dân tộc, Danh nhân văn hóa Đào Tấn, Tuồng cổ… Ông đã dàn dựng hơn 50 vở tuồng, trong đó có những tác phẩm kinh điển như Ngọn lửa Hồng Sơn, Trần Quốc Toản ra quân... Nhiều vở diễn của ông đã giành huy chương vàng, bạc tại các hội diễn sân khấu chuyên nghiệp toàn quốc.

Ông còn có công lớn trong việc phục dựng tuồng Bắc, trong đó các điệu múa cổ Thăng Long. Đánh giá về GS. Hoàng Chương trong vai trò này, TS. Phạm Việt Long cho rằng, ông là người “có khát vọng chấn hưng văn hóa và tự giao cho mình sứ mệnh bảo tồn, phát huy văn hóa dân tộc, trong đó có tuồng. Đối với ông, việc này không dừng lại ở công tác lưu trữ hay phục dựng cơ học, mà là một sứ mệnh mang tính sống còn đối với sự tồn tại của quốc gia, là nền tảng cốt lõi để định hình nhân cách con người và bảo đảm cho sự phát triển bền vững của đất nước”.

Nhìn lại hành trình lao động khoa học và hoạt động thực tiễn của GS. Hoàng Chương, TS. Phạm Việt Long nhận xét, ông xem văn hóa là “mạch máu” của quốc gia, được chứng minh rõ nét nhất qua tinh thần bảo tồn và phát huy nghệ thuật sân khấu truyền thống. Ngoài những quan tâm đặc biệt đến sân khấu tuồng bằng các công trình nghiên cứu, ông có hàng trăm bài tham luận khoa học, chứng minh giá trị bác học và nhân văn sâu sắc của nghệ thuật tuồng cổ.

GS. Hoàng Chương cũng chủ động bắc những nhịp cầu, trực tiếp đưa nghệ thuật tuồng ra thế giới. Tiêu biểu là việc giảng dạy nghệ thuật tuồng cho sinh viên Mỹ trong các chuyến giao lưu văn hóa tại các trường đại học lớn như: Yale, Cornell. Với tài diễn thuyết, diễn tuồng, hát tuồng, ông làm cho bài giảng của mình có sức thuyết phục mạnh mẽ, khiến những con người xa lạ ở bên kia bán cầu cũng thấy yêu bộ môn nghệ thuật truyền thống độc đáo của dân tộc Việt Nam.

Nhìn lại cuộc đời và sự nghiệp của GS. Hoàng Chương, các ý kiến cho rằng, danh hiệu Anh hùng Lao động thời kỳ đổi mới trao cho ông là hoàn toàn xứng đáng, bởi bản lĩnh dấn thân, tư duy khoa học, tấm lòng nhân văn với nghệ nhân và sự chính trực đến những ngày cuối đời. Trong bối cảnh nhiều loại hình nghệ thuật truyền thống đang đứng trước thách thức của xu hướng giải trí hiện đại, những cống hiến của ông là minh chứng sâu sắc rằng khi di sản được nâng niu bằng tình yêu, được tiếp sức bằng tri thức và được đặt đúng trong đời sống đương đại, sẽ tiếp tục sống, lan tỏa cùng thời gian.