Giữa cao điểm truy quét hàng giả, hàng nhái: Vì sao các gian hàng "fake" vẫn ngang nhiên tồn tại trên Shopee?
Trong những tháng gần đây, lực lượng công an liên tiếp triệt phá nhiều đường dây sản xuất, buôn bán hàng giả quy mô lớn. Từ giày thể thao giả các thương hiệu nổi tiếng, đồng hồ xa xỉ nhái đến túi xách, quần áo gắn nhãn hiệu quốc tế, hàng loạt vụ án đã cho thấy mức độ tinh vi và quy mô đáng báo động của thị trường hàng giả tại Việt Nam.
Thế nhưng, trong khi các chiến dịch truy quét đang diễn ra quyết liệt ngoài đời thực, chỉ với vài thao tác tìm kiếm trên Shopee, người tiêu dùng vẫn có thể dễ dàng bắt gặp những sản phẩm mang dấu hiệu vi phạm sở hữu trí tuệ được rao bán công khai.
Các từ khóa như "Rolex", "R.o.lex", "Samba 1:1", "LV Monogram", "Full box bill", "hàng cao cấp", "rep", "like auth"... vẫn xuất hiện phổ biến trên nhiều gian hàng. Không ít sản phẩm có giá chỉ vài trăm nghìn đồng nhưng lại gắn với những thương hiệu có giá trị hàng chục, hàng trăm triệu đồng ngoài thị trường.
Thực trạng này đặt ra câu hỏi lớn: Nếu người tiêu dùng bình thường có thể phát hiện dấu hiệu bất thường chỉ sau vài giây tìm kiếm, vì sao những hệ thống kiểm soát được quảng bá là ứng dụng AI, thuật toán nhận diện và cơ chế giám sát nhiều tầng vẫn chưa thể xử lý triệt để?
Khoảng cách giữa tuyên bố kiểm soát và thực tế hiển thị
Shopee khẳng định đang sử dụng trí tuệ nhân tạo, công nghệ phân tích dữ liệu cùng các quy trình kiểm duyệt để phát hiện sản phẩm giả mạo và vi phạm quyền sở hữu trí tuệ.
Tuy nhiên, điều dư luận quan tâm không phải là nền tảng có công nghệ hay không, mà là hiệu quả thực tế của các công nghệ đó.
Một sản phẩm được quảng cáo là "Rolex" với giá vài trăm nghìn đồng hay một đôi giày "Samba 1:1" được rao bán công khai không phải là những dấu hiệu quá khó nhận biết.
Theo nhiều chuyên gia thương mại điện tử, thách thức lớn nhất hiện nay không nằm ở năng lực phát hiện, mà nằm ở bài toán cân bằng giữa tăng trưởng giao dịch và chi phí kiểm soát. Khi hàng triệu sản phẩm được đăng tải mỗi ngày, việc rà soát toàn diện đòi hỏi nguồn lực rất lớn và có thể ảnh hưởng trực tiếp tới doanh thu của nền tảng.
Chính vì vậy, nhiều sàn thương mại điện tử trên thế giới đang chuyển từ mô hình "hậu kiểm" sang "tiền kiểm" đối với các nhóm ngành hàng có nguy cơ cao về hàng giả, hàng nhái. Đây cũng là xu hướng mà Việt Nam được cho là sẽ phải tiếp cận trong tương lai.
Trao đổi với báo Đại biểu Nhân dân, nhiều luật sư cho rằng các nền tảng thương mại điện tử không thể chỉ coi mình là đơn vị cung cấp hạ tầng công nghệ.
Luật sư trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ nhận định rằng nếu nền tảng đã nhận biết hoặc phải nhận biết rõ các dấu hiệu vi phạm nhưng không có biện pháp ngăn chặn phù hợp, trách nhiệm pháp lý có thể không còn dừng ở mức "trung gian kỹ thuật".
Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023 và Luật Thương mại điện tử 2025 đều đặt ra nghĩa vụ đối với đơn vị vận hành nền tảng trong việc kiểm tra, rà soát, gỡ bỏ thông tin vi phạm khi phát hiện hoặc khi nhận được phản ánh.
Điều đáng chú ý là khái niệm "phát hiện" ngày nay không còn chỉ giới hạn ở việc có đơn tố cáo. Với sự phát triển của công nghệ dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo, các nền tảng hoàn toàn có khả năng chủ động nhận diện những sản phẩm có rủi ro cao dựa trên giá bán, từ khóa, hình ảnh và lịch sử giao dịch.
Nếu một sản phẩm mang thương hiệu xa xỉ được rao bán với giá thấp bất thường trong thời gian dài mà vẫn tồn tại trên hệ thống, câu hỏi về trách nhiệm kiểm soát là điều khó tránh khỏi.
Theo các chuyên gia kinh tế, tác động của hàng giả trên thương mại điện tử không dừng ở việc xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.
Mỗi sản phẩm giả được bán ra có thể kéo theo thất thu thuế, gây thiệt hại cho doanh nghiệp chân chính, làm méo mó môi trường cạnh tranh và ảnh hưởng trực tiếp đến niềm tin của người tiêu dùng.
Đáng lo ngại hơn, khi hàng giả được giao dịch thông qua các nền tảng lớn, có hệ thống thanh toán, vận chuyển và bảo vệ giao dịch hoàn chỉnh, người tiêu dùng thường có xu hướng mặc nhiên tin rằng sản phẩm đã được kiểm soát ở một mức độ nhất định.
Chính điều này khiến nguy cơ lan rộng của hàng giả trên môi trường số trở nên lớn hơn nhiều so với các kênh buôn bán truyền thống.
Không thể để cơ quan chức năng trở thành "bộ lọc cuối cùng"
Các chuyên án vừa qua cho thấy vai trò quan trọng của lực lượng công an trong việc bóc gỡ những đường dây sản xuất và phân phối hàng giả. Tuy nhiên, giới chuyên gia cho rằng cơ quan chức năng không nên trở thành "bộ lọc cuối cùng" của thị trường thương mại điện tử.
Nếu chỉ đến khi công an khám xét kho hàng, thu giữ tang vật và khởi tố vụ án thì các gian hàng vi phạm mới biến mất khỏi nền tảng, điều đó đồng nghĩa cơ chế tự kiểm soát của thị trường vẫn đang tồn tại những khoảng trống đáng kể.
Trong bối cảnh Việt Nam đang thúc đẩy kinh tế số trở thành động lực tăng trưởng mới, niềm tin của người tiêu dùng là tài sản quan trọng nhất đối với các sàn thương mại điện tử.
Và niềm tin ấy không được xây dựng bằng những tuyên bố về công nghệ hay các chính sách trên giấy, mà bằng khả năng ngăn chặn hiệu quả những sản phẩm vi phạm ngay từ khi chúng xuất hiện trên nền tảng.
Bởi sau mỗi đôi giày "1:1", mỗi chiếc đồng hồ "Rolex giá vài trăm nghìn đồng" hay mỗi sản phẩm mang logo thương hiệu nổi tiếng được rao bán công khai, câu hỏi mà người tiêu dùng vẫn đang chờ lời giải không phải là hàng giả có tồn tại hay không. Mà là, vì sao nó vẫn tồn tại ngay trước mắt tất cả mọi người?
