Giữ mạch nguồn, mở rộng không gian phát triển văn hóa Phật giáo

Chiều 17/10, tại Ninh Bình đã diễn ra hội thảo “Văn hóa Phật giáo Việt Nam trong kỷ nguyên số: Thực tiễn và định hướng phát triển”. Hội thảo do Ban Văn hóa Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam phối hợp với Viện Dân tộc học và Tôn giáo học (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam), Ban Dân tộc và Tôn giáo, Báo Đại đoàn kết tổ chức.

Kết nối công nghệ với nghiên cứu khoa học và diễn giải di sản

Trong tiến trình gần 2.000 năm tồn tại và phát triển, Phật giáo Việt Nam đã để lại hệ thống di sản phong phú, từ kiến trúc chùa tháp, tượng thờ, phù điêu, bia ký, đồ gốm đến nhạc khí, nghi lễ, âm nhạc và nhiều loại hình nghệ thuật khác. Tuy nhiên, phần lớn công trình kiến trúc Phật giáo thời Lý không còn nguyên vẹn.

Một trong những thách thức hiện nay được các đại biểu chỉ ra là bảo vệ tính nguyên gốc và sức sống của di sản Phật giáo trước những tác động ngày càng phức tạp của thiên nhiên, quá trình phát triển kinh tế - xã hội và sự thay đổi trong nhu cầu tiếp nhận văn hóa.

Áp lực đô thị hóa và phát triển du lịch cũng đặt ra yêu cầu kiểm soát chặt chẽ hơn việc bảo tồn cảnh quan văn hóa. Nếu thiếu quy hoạch và cơ chế quản lý phù hợp, hoạt động khai thác du lịch có thể làm biến đổi không gian di sản, gia tăng xu hướng thương mại hóa, ảnh hưởng đến tính xác thực và chiều sâu văn hóa của các công trình, địa điểm tôn giáo.

Nguồn nhân lực chuyên sâu trong các lĩnh vực Phật học, Hán Nôm, khảo cổ học, bảo tồn kiến trúc và quản lý di sản còn hạn chế, chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu nghiên cứu, bảo tồn trong giai đoạn mới. Đối với di sản phi vật thể, những loại hình như nghệ thuật tán tụng, múa Lục cúng Hoa đăng, thư pháp Phật giáo và các nghi lễ truyền thống cũng đứng trước nguy cơ mai một nếu không được truyền dạy, ghi chép và tư liệu hóa kịp thời...

Vì thế, các đại biểu cho rằng, bảo tồn di sản Phật giáo không thể chỉ dựa vào các giải pháp tu bổ riêng lẻ hoặc những dự án số hóa đơn thuần. Cách bảo tồn hiệu quả phải đồng thời quan tâm đến cả di sản vật thể và phi vật thể, cả giá trị hữu hình lẫn tri thức, ký ức văn hóa ẩn chứa phía sau.

Theo Phó Giám đốc Bảo tàng Lịch sử quốc gia, ThS. Nguyễn Thị Thu Hoan, số hóa có thể giúp lưu giữ hình ảnh, tư liệu, hiện trạng di tích; hỗ trợ tái dựng không gian, kết nối dữ liệu và mở rộng khả năng tiếp cận di sản cho công chúng. Nhưng công nghệ chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được đặt trên nền tảng nghiên cứu khoa học, tư liệu đáng tin cậy và phương pháp diễn giải phù hợp.

"Đây cũng là điểm cần lưu ý trong quá trình xây dựng các sản phẩm bảo tàng số, không gian trưng bày tương tác hay những hình thức trải nghiệm di sản trên nền tảng trực tuyến", ThS. Nguyễn Thị Thu Hoan lưu ý.

Phát huy giá trị Phật giáo xây dựng con người hôm nay

Nếu bảo tồn là điều kiện để di sản không bị đứt gãy, thì phát huy giá trị văn hóa Phật giáo trong đời sống đương đại là thước đo quan trọng của hiệu quả bảo tồn.

Theo Phó Trưởng ban Văn hóa Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam, Thượng tọa Thích Minh Hiền, 45 năm hoạt động của Ban Văn hóa Trung ương đã góp phần đưa những nguồn lực di sản văn hóa Phật giáo vào một thiết chế có khả năng định hướng và trao truyền.

Thành tựu đáng kể là sự hình thành một năng lực văn hóa có tổ chức, biết gìn giữ quá khứ, mở đường cho sáng tạo hôm nay. Bởi văn hóa Phật giáo chỉ thật sự có sức sống khi thể nhập vào con người, kiến trúc giúp nếp sống hài hòa.

"Văn hóa Phật giáo Việt Nam hôm nay đang đứng trước vận hội mới, một kỷ nguyên mới, nếu chúng ta biết chuẩn hóa chuyên môn, bồi dưỡng người kế thừa và lấy sự trưởng thành của con người làm thước đo thì chắc chắn văn hóa Phật giáo sẽ là nguồn lực tinh thần cho một xã hội văn minh, nhân ái, giàu bản sắc", Thượng tọa Thích Minh Hiền tin tưởng.

Viện trưởng Viện Dân tộc học và Tôn giáo học, PGS. TS. Nguyễn Văn Minh cũng nhìn nhận, những giá trị văn hóa Phật giáo đã thấm đượm vào tư tưởng, lối sống, văn hóa và mỹ tục của nhân dân, đóng góp thiết thực vào công cuộc xây dựng, bảo vệ và phát triển đất nước qua các thời kỳ lịch sử, đặc biệt trong những thời khắc Tổ quốc đứng trước khó khăn, nguy nan.

Theo ông, văn hóa Phật giáo góp phần xây dựng đạo đức và cốt cách con người; đồng hành cùng dân tộc trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc; thúc đẩy đoàn kết, hòa hợp, hòa giải, hòa bình; đóng góp vào sự phát triển của văn học, nghệ thuật, kiến trúc, giáo dục và tri thức. Tinh thần từ bi, sẻ chia, chăm lo an sinh xã hội cũng là một phương diện thể hiện giá trị nhân văn của Phật giáo trong đời sống cộng đồng.

Để các giá trị đó tiếp tục lan tỏa, việc truyền bá văn hóa Phật giáo cần thích ứng với những thay đổi trong cách tiếp nhận thông tin của công chúng, nhất là thế hệ trẻ. Không gian số tạo điều kiện đưa tư liệu, kiến thức lịch sử, nghệ thuật và triết lý Phật giáo đến gần hơn với cộng đồng, vượt qua giới hạn về địa lý và thời gian.

PGS. TS. Nguyễn Văn Minh nhấn mạnh: “Tương lai của Phật giáo nói chung và văn hóa Phật giáo Việt Nam nói riêng trong kỷ nguyên số gắn bó chặt chẽ với khả năng chủ động làm chủ công nghệ để gìn giữ và làm giàu bản sắc văn hóa dân tộc, phụng sự nhân sinh và lan tỏa các giá trị nhân văn cốt lõi”.

Sự chủ động đóng góp của Phật giáo Việt Nam, cùng sự đồng hành của giới khoa học, các nhân sĩ và trí thức, sẽ tạo tiền đề cho sự phát triển bền vững của văn hóa Phật giáo và văn hóa dân tộc trong kỷ nguyên mới.