Gìn giữ tinh hoa văn học, nghệ thuật dân gian dân tộc thiểu số
Phó Vụ trưởng Vụ Pháp chế Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch LÊ THỊ THU OANH cho rằng, việc hoàn thiện pháp luật quyền sở hữu đối với tác phẩm văn học, nghệ thuật dân gian dân tộc thiểu số là rất cần thiết, nhằm bảo vệ, phát huy giá trị tinh hoa văn học, nghệ thuật dân gian các dân tộc.
Bảo vệ quyền lợi cộng đồng
- Bà có thể chia sẻ việc sử dụng tác phẩm văn học, nghệ thuật dân gian của các dân tộc thiểu số hiện nay theo Luật Sở hữu trí tuệ được quy định như nào?
- Điều 23, Luật Sở hữu trí tuệ hiện hành quy định tác phẩm văn học, nghệ thuật dân gian là sáng tạo tập thể trên nền tảng truyền thống của một nhóm hoặc các cá nhân nhằm phản ánh khát vọng của cộng đồng, thể hiện tương xứng đặc điểm văn hóa và xã hội của họ, các tiêu chuẩn và giá trị được lưu truyền bằng cách mô phỏng hoặc bằng cách khác. Tổ chức, cá nhân khi sử dụng tác phẩm văn học, nghệ thuật dân gian phải dẫn chiếu xuất xứ của loại hình tác phẩm đó và bảo đảm giữ gìn giá trị đích thực của tác phẩm văn học, nghệ thuật dân gian.
Nghị định số 17/2023/NĐ-CP ngày 26/4/2023 của Chính phủ quy định chi tiết và biện pháp thi hành Luật Sở hữu trí tuệ quy định quyền tác giả đối với tác phẩm văn học, nghệ thuật dân gian. Cụ thể, điểm a, b và c, khoản 1, Điều 23, Luật Sở hữu trí tuệ quy định tác phẩm văn học, nghệ thuật dân gian bao gồm truyện, thơ, câu đố; điệu hát, làn điệu âm nhạc; điệu múa, vở diễn, nghi lễ và các trò chơi được bảo hộ không phụ thuộc vào việc định hình.
- Cụ thể phương thức khai thác, cách thức sử dụng các tác phẩm văn học, nghệ thuật dân gian dân tộc thiểu số được thực hiện như thế nào, thưa bà?
- Tác phẩm văn học, nghệ thuật dân gian dân tộc thiểu số rất phong phú, đa dạng, trong đó có nghệ thuật hát then, hát khắp, hát ví, hát lượn (Tày, Nùng, Thái); các làn điệu ca dao, dân ca và các hình thức nghệ thuật trình diễn như múa (xòe Thái); lễ hội phản ánh phong tục, tập quán, đời sống và tâm hồn các dân tộc thiểu số, đặc biệt là ở Tây Bắc và Tây Nguyên; các sản phẩm đồ họa, điêu khắc, nhạc cụ truyền thống (như đàn tính, sáo nứa), hình mẫu kiến trúc nhà sàn mang đậm bản sắc dân tộc miền núi…
Việc sử dụng các tác phẩm được thực hiện dưới hình thức sưu tầm, nghiên cứu, biểu diễn... Khi sử dụng tác phẩm văn học, nghệ thuật dân gian, tổ chức, cá nhân phải dẫn chiếu xuất xứ của loại hình tác phẩm đó và bảo đảm giữ gìn giá trị đích thực của tác phẩm văn học, nghệ thuật dân gian.
Khai thác hợp lý, tuyên truyền rộng rãi
- Với các quy định như bà vừa nêu, bà đánh giá trong việc hài hòa giữa bảo vệ quyền lợi cộng đồng với khai thác hợp lý giá trị các tác phẩm văn học, nghệ thuật?
- Tác phẩm văn học nghệ thuật dân gian dân tộc thiểu số là loại hình tác phẩm được bảo hộ quyền tác giả. Đây là sáng tạo tập thể dựa trên truyền thống, phản ánh khát vọng và giá trị của cộng đồng, được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Các tác phẩm được bảo hộ không giới hạn thời gian, vì tính chất lưu truyền, không thể xác định chính xác tác giả hay thời điểm công bố nên không có thời hạn bảo hộ như tác phẩm cá nhân.
Tổ chức, cá nhân khi sử dụng tác phẩm văn học nghệ thuật dân gian phải thông tin nguồn gốc xuất xứ (tên cộng đồng, địa phương) và không được làm sai lệch, gây tổn hại đến giá trị đích thực của tác phẩm. Đặc biệt, việc sử dụng không được mâu thuẫn với việc khai thác bình thường tác phẩm hoặc gây thiệt hại cho lợi ích hợp pháp của chủ sở hữu (cộng đồng).
- Luật Sở hữu trí tuệ đã được nhiều lần sửa đổi, bổ sung. Theo bà, các quy định liên quan đến sưu tầm, nghiên cứu, biểu diễn, giới thiệu giá trị tác phẩm văn học, nghệ thuật dân gian đã đầy đủ chưa?
- Để phù hợp phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, thời gian qua Quốc hội đã nhiều lần bổ sung Luật Sở hữu trí tuệ nhằm hoàn thiện quy định của pháp luật trong lĩnh vực này. Đặc biệt, ngày 10/12/2025, tại Kỳ họp thứ Mười, Quốc hội Khóa XV đã thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ. Như vậy, các quy định của Luật Sở hữu trí tuệ đã tương đối đầy đủ.
Thời gian tới, nhiệm vụ cần thiết là tiếp tục tuyên truyền phổ biến pháp luật để người dân, tổ chức, doanh nghiệp hiểu và thực thi tốt hơn các quy định của pháp luật về bản quyền tác giả đối với các tác phẩm văn học, nghệ thuật dân gian. Công việc này nhằm phát huy, khai thác giá trị các tác phẩm trong thực tiễn. Cùng với đó, sự kết hợp giữa bảo tồn và khai thác hợp pháp là chìa khóa để văn học, nghệ thuật dân gian tiếp tục sống trong thời đại số mà vẫn giữ nguyên bản sắc vốn có, để không chỉ bảo vệ quyền lợi cộng đồng, mà còn mở ra cơ hội để các giá trị cổ truyền được lan tỏa rộng rãi.
- Theo bà, cần làm gì để công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật về quyền sở hữu trí tuệ đối với tác phẩm văn học, nghệ thuật dân gian đạt hiệu quả cao?
- Việc tuyên truyền, phổ biến pháp luật đến với người dân rất quan trọng. Nếu công tác phổ biến pháp luật chỉ thông qua các hội nghị, lớp tập huấn sẽ rất cứng nhắc, đối tượng lĩnh hội ít; chỉ phù hợp đối tượng nghiên cứu sâu hoặc quan tâm vấn đề này. Theo tôi, việc tuyên truyền tới nhân dân, đặc biệt là bà con dân tộc thiểu số có thể thông qua các hình thức như: xây dựng các clip, các câu chuyện, vở diễn; tuyên truyền qua các câu lạc bộ, hội nhóm nghệ thuật, để việc cập nhật kiến thức và hiểu các quy định pháp luật, hiểu các tác phẩm văn học nghệ thuật dân gian sẽ trở nên mềm mại và thuyết phục lòng người hơn.
Sự phối hợp của cơ quan soạn thảo văn bản quy phạm pháp luật, cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền với các tổ chức, cá nhân sử dụng tác phẩm cần có mối liên hệ trong việc lắng nghe, trao đổi để tiếp tục hoàn thiện các quy định của pháp luật. Đây là điều rất cần thiết để người dân được sử dụng nhiều hơn các tác phẩm đặc sắc, tiêu biểu, có cơ hội thưởng thức các làn điệu, tác phẩm do đồng bào dân tộc ít người sáng tác hoặc sưu tầm. Song song với đó, cần tiếp tục hoàn thiện pháp luật quyền sở hữu đối với tác phẩm văn học nghệ thuật dân gian, nhằm bảo vệ, phát huy giá trị tinh hoa, bản sắc của dân tộc cho muôn đời sau.
- Xin cảm ơn bà!
(Vụ Pháp chế - Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch phối hợp thực hiện)
