Giảm đầu mối xuất khẩu nông sản - nên hay không?

Giá xuất khẩu của đa số mặt hàng nông, lâm, thủy sản trong 8 tháng đầu năm nay giảm đáng kể. Số liệu mới nhất của Tổng cục Hải quan cho thấy, giá xuất khẩu gạo bình quân 7 tháng giảm 7,7% so với cùng kỳ năm ngoái. Xuất khẩu cao su có mức tăng trưởng ấn tượng trong 8 tháng tuy nhiên, giá xuất khẩu trung bình 7 tháng giảm tới 31,6%. Tương tự, giá xuất khẩu cà phê và hạt điều đều có xu hướng giảm.

Sự suy giảm kinh tế toàn cầu ảnh hưởng đến sức mua - đó là nguyên nhân khách quan. Nhưng cũng có một lập luận khác.

Ở lĩnh vực thủy sản, cụ thể là mặt hàng cá tra, doanh nghiệp thậm chí đua nhau hạ giá để bán được hàng trong bối cảnh hàng tồn kho nhiều mà lưng vốn quá ít ỏi. Tại Hội chợ triển lãm quốc tế thủy sản Việt Nam (Vietfish 2012), diễn ra tháng 7 vừa qua, chỉ cần một nhà nhập khẩu đến từng gian hàng thì giá ở gian sau đưa ra đã thấp hơn gian trước vài chục cent/kg. Nhiều doanh nghiệp xuất khẩu cá tra chào hàng nhưng khi chưa nghe đối tác phản ứng gì đã… vội vàng giảm giá.

Mặt hàng nhân điều, từng có quá khứ huy hoàng khi được khách hàng nước ngoài đánh giá thuộc hàng nhất, nhì thế giới, cách đây 2 năm đã đánh bạt điều Ấn Độ ra khỏi thị trường khá lớn Australia, nay rơi vào cảnh tương tự. Khách hàng phàn nàn ngày càng nhiều về chất lượng nhân điều Việt Nam. Đại diện Hiệp hội Điều Việt Nam (Vinacas) cho rằng, đây là hậu quả của việc có quá nhiều đầu mối xuất khẩu, trong số đó, nhiều doanh nghiệp không có nhà máy chế biến, chỉ thu gom ở các cơ sở chế biến nhỏ, không chú ý chất lượng và làm ảnh hưởng đến uy tín của ngành. 

Trong khi đó, từ lâu, Hiệp hội Cà phê - Ca cao Việt Nam (Vicofa) phàn nàn tình trạng các doanh nghiệp cà phê tranh nhau bán hàng và các nhà nhập khẩu nắm thóp được điểm yếu này, liên tiếp ra đòn ép giá. Một phần nguyên nhân là hiện có khoảng 20 công ty nước ngoài là khách mua để cung cấp 8 nhà rang xay lớn của thế giới nhưng trong nước có trên 150 doanh nghiệp xuất khẩu cà phê. Quá nhiều đầu mối xuất khẩu, trong đó doanh nghiệp vừa và nhỏ thiếu vốn, yếu năng lực quản trị nên chấp nhận xuất bằng mọi giá gây khó khăn cho doanh nghiệp khác. “Doanh nghiệp lớn xuất khẩu 150.000 tấn cà phê sẽ bán được giá cao nhưng với doanh nghiệp nhỏ chỉ xuất 20.000 tấn cà phê thì giá nào cũng xuất” – Tổng giám đốc Công ty Cafecontrol nhận xét.

Trước thực tế này, các hiệp hội ngành hàng như cà phê, thủy sản, nhân điều đã có kiến nghị với Bộ NN và PTNT sớm có văn bản pháp lý quy định điều kiện đối với các doanh nghiệp được tham gia xuất khẩu nông sản, qua đây sẽ hạn chế được đầu mối xuất khẩu. Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (Vasep) cho rằng, muốn cứu giá cá tra thì buộc phải đưa cá tra vào ngành hàng kinh doanh có điều kiện. Hoàn toàn có thể giảm số đầu mối xuất khẩu cá tra hiện nay từ 160 xuống còn 65 (số công ty có nhà máy chế biến) vì 65 doanh nghiệp này hiện đang chiếm gần 80% lượng cá tra xuất khẩu, cho nên không ảnh hưởng nhiều đến sản lượng và giá trị xuất khẩu của cả nước.

Hạn chế đầu mối xuất khẩu nông sản có mấy điểm lợi. Đầu tiên, giảm được sự cạnh tranh không lành mạnh giữa các doanh nghiệp, qua đó thiết lập lại trật tự trong xuất khẩu nông sản. Ngoài ra, còn giảm được các đầu mối kinh doanh kém hiệu quả, thiếu tâm huyết, không có sự đầu tư bài bản lâu dài. Cuối cùng, quan trọng nhất là khi có ít đầu mối xuất khẩu, các doanh nghiệp dễ ngồi lại với nhau, thống nhất về giá mua, giá bán, tránh được sự chèn ép và thua thiệt trên thương trường quốc tế. Nhờ vậy, giữ được thương hiệu cho nông sản Việt.

Tuy nhiên, không phải không có mặt trái. Bên cạnh việc không thuận với quy luật cạnh tranh, người ta còn lo ngại sẽ xảy ra tình trạng một nhóm doanh nghiệp thao túng thị trường thu mua nông sản trong nước, chèn ép người sản xuất.    

Về mặt lý thuyết là như vậy. Và những được, mất khi đưa một mặt hàng vào dạng kinh doanh có điều kiện cũng đã được bàn, cân nhắc kỹ trong các hội thảo suốt những năm Tổ điều hành xuất khẩu gạo, Bộ Công thương, Bộ NN và PTNT, Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA) xây dựng Nghị định 109 quy định về điều kiện kinh doanh xuất khẩu gạo. VFA đã hy vọng với những quy định chặt chẽ về điều kiện kinh doanh như trên, sẽ chỉ còn dưới 100/262 doanh nghiệp xuất khẩu gạo. Trước khi triển khai Nghị định 109, các dự đoán cũng thiên về hướng số lượng doanh nghiệp được phép xuất khẩu gạo sẽ giảm mạnh, cuộc chơi chỉ còn những doanh nghiệp đủ năng lực, loại bỏ những doanh nghiệp nhỏ lẻ vốn được coi như những tác nhân gây rối loạn thị trường nội địa và bán phá giá gạo Việt Nam trên trường quốc tế. Thế nhưng, Nghị định 109 có hiệu lực chưa đầy một tháng, đã có tới 130 doanh nghiệp được cấp phép xuất khẩu gạo, một con số vượt ngoài mọi dự tính của những người chấp bút nó, các doanh nghiệp ngành gạo và cả các nhà nghiên cứu. Dự kiến, cuộc thanh lọc theo Nghị định này sẽ kết thúc vào đầu tháng 10 tới, theo đó, sẽ chỉ giữ lại con số 100 trong tổng số 153 doanh nghiệp trong nước và bốn doanh nghiệp nước ngoài được cấp giấy phép xuất khẩu gạo để ổn định thị trường. Thực hư thế nào, phải chờ mới rõ, song những gì đã xảy ra với mặt hàng gạo sau khi được đưa vào diện kinh doanh có điều kiện khiến người ta hoàn toàn có quyền nghi ngờ hiệu quả của đề xuất hạn chế đầu mối xuất khẩu các mặt hàng nông sản khác. Mà không nói đâu xa, xuất khẩu cá tra vào thị trường Mỹ chỉ có vài đại gia, nhưng đến nay những doanh nghiệp này vẫn chưa chịu ngồi lại để bảo vệ lẫn nhau, bảo vệ thương hiệu cá tra Việt Nam.

Cũng lưu ý rằng, hạn chế đầu mối xuất khẩu nông sản với những điều kiện rõ ràng là xu thế nhiều nước đang áp dụng. Thái Lan, xuất khẩu gạo số 1 thế giới chỉ có dưới 20 đầu mối. Indonesia, một trong những nước xuất khẩu cà phê lớn trên thế giới cũng chỉ có vài chục doanh nghiệp. Na Uy - quốc gia xuất khẩu cá hồi số 1 thế giới - quy định rất nghiêm ngặt, chỉ có doanh nghiệp trong hiệp hội ngành nghề mới được quyền xuất khẩu mặt hàng đó theo đúng quy chuẩn, nếu vi phạm sẽ bị hiệp hội tẩy chay, loại khỏi tổ chức. Nhưng phải nói thêm, sự khác biệt có lẽ nằm ở chỗ họ làm bài bản và nghiêm túc.