Giảm áp lực kép từ mức sinh thấp và mất cân bằng giới tính khi sinh

Tìm lời giải cho bài toán mức sinh thấp

Theo các chuyên gia, thách thức lớn nhất hiện nay không còn là bùng nổ dân số mà là xu hướng giảm sinh sâu. Thống kê từ Cục Dân số, Bộ Y tế cho thấy, năm 2025, trung bình mỗi phụ nữ Việt Nam sinh 1,93 con, tăng nhẹ so với mức thấp nhất trong lịch sử (năm 2024) là 1,91 nhưng vẫn chưa đạt mức sinh thay thế (2,1 con) và có sự chênh lệch lớn giữa các vùng miền.

Cụ thể, có 20 tỉnh, thành ghi nhận đà tăng mức sinh, 13 địa phương có mức giảm, chỉ Khánh Hòa giữ nguyên chỉ số. Hiện, cả nước có 11 địa phương có mức sinh dưới 2,0/phụ nữ và 19 tỉnh có mức sinh trên 2,2 con/phụ nữ. Đáng lưu ý, chênh lệch về mức sinh giữa các vùng miền tiếp tục có khoảng cách rộng, như TP. Hồ Chí Minh nằm trong nhóm thấp nhất cả nước với 1,51 con/phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ, trong khi Điện Biên dẫn đầu cả nước với 2,91 con/phụ nữ.

Theo GS.TS. Nguyễn Đình Cử, chuyên gia dân số và các vấn đề xã hội, những quốc gia như Hàn Quốc đã rơi xuống mức 0,68 con, đối mặt với nguy cơ suy giảm dân số nghiêm trọng. Trên thế giới, chưa có quốc gia nào thành công bền vững trong việc nâng mức sinh trở lại sau khi đã giảm sâu. Vì vậy, nếu Việt Nam không có những biện pháp can thiệp kịp thời, sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến nguồn nhân lực và tương lai phát triển đất nước.

Để giải quyết vấn đề này, TS. Phạm Vũ Hoàng, Phó Cục trưởng Cục Dân số (Bộ Y tế) cho biết, dự thảo Luật Dân số đã bổ sung nhiều chính sách mang tính đột phá nhằm khuyến khích các cặp vợ chồng sinh đủ hai con. Thay vì những lời vận động chung chung, dự thảo tập trung vào các đòn bẩy kinh tế và phúc lợi xã hội. Cụ thể, chính sách hỗ trợ tài chính trực tiếp được đề xuất cho phụ nữ tại các vùng có mức sinh thấp, phụ nữ dân tộc thiểu số hoặc những người sinh đủ hai con trước 35 tuổi.

Một điểm mới đáng chú ý là việc xem xét hỗ trợ tài chính cho trẻ em trong năm đầu đời. Cùng với đó, quy định về việc tăng thời gian nghỉ thai sản khi sinh con thứ hai cũng được đưa ra nhằm tạo điều kiện để các gia đình yên tâm chăm sóc con nhỏ. Lần đầu tiên, tiêu chí sinh đủ hai con được đưa vào diện ưu tiên khi mua hoặc thuê nhà ở xã hội.

Bên cạnh đó, dự thảo Luật đã có cơ chế phân cấp, phân quyền mạnh mẽ. Theo TS. Phạm Vũ Hoàng, các địa phương sẽ được chủ động quyết định mức hỗ trợ và giải pháp cụ thể phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội của mình. Trung ương quy định mức sàn, còn các tỉnh, thành có thể chủ động bố trí thêm nguồn lực để thực hiện chính sách dân số. Cách tiếp cận linh hoạt này được kỳ vọng sẽ giúp chính sách dân số đi vào thực chất, phù hợp với đặc thù từng địa phương và bối cảnh phát triển mới của đất nước.

Tìm giải pháp giảm thiểu mất cân bằng giới tính khi sinh

Bên cạnh mức sinh, mất cân bằng giới tính khi sinh là vấn đề nan giải kéo dài nhiều năm qua. Việt Nam bắt đầu ghi nhận tình trạng này từ năm 2007 và đến nay vẫn ở mức cao, khoảng 111,5 bé trai trên 100 bé gái, trong khi mức tự nhiên chỉ khoảng 104 - 106.

Theo GS.TS Nguyễn Đình Cử, nguyên nhân sâu xa nằm ở tư tưởng "trọng nam khinh nữ" đã ăn sâu trong đời sống xã hội. Khi quy mô gia đình thu hẹp, áp lực phải có con trai nối dõi càng lớn, khiến nhiều gia đình tìm cách lựa chọn giới tính thai nhi. Sự phát triển của công nghệ y tế cùng với xu hướng thương mại hóa dịch vụ y tế đã vô tình tiếp tay cho hành vi này, bất chấp các quy định cấm của pháp luật.

Để khắc phục tình trạng trên, dự thảo Luật Dân số đề xuất các biện pháp mạnh mẽ hơn. TS. Phạm Vũ Hoàng khẳng định, luật sẽ nghiêm cấm mọi hình thức lựa chọn giới tính thai nhi, trừ trường hợp chẩn đoán bệnh di truyền liên quan đến giới tính. Đồng thời, các biện pháp xử lý hành chính nghiêm khắc, kể cả đình chỉ hành nghề, sẽ được áp dụng đối với các cá nhân, cơ sở y tế vi phạm.

Giải pháp then chốt nhằm ngăn chặn tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh là phải tăng cường công tác bình đẳng giới và nâng cao vị thế của phụ nữ và trẻ em gái; đẩy mạnh tuyên truyền, vận động thay đổi nhận thức của người dân, cần có những hành động thiết thực bảo vệ trẻ em để các em sinh ra được bình đẳng, dù là trai hay gái.

Chi cục trưởng Chi cục Dân số, Trẻ em và Phòng chống tệ nạn xã hội TP. Hà Nội Vũ Duy Hưng cho biết, Hà Nội luôn quan tâm và coi trọng công tác dân số. Hiện nay, Hà Nội đã đạt mức sinh thay thế, công tác dân số - kế hoạch hóa gia đình chuyển hướng sang dân số và phát triển.

Trong những năm qua, tỷ số giới tính khi sinh của của thành phố đã giảm dần từ 117,6 trẻ trai/100 trẻ gái năm 2008 xuống còn 113,58 trẻ trai/100 trẻ gái, đến 9 tháng đầu năm 2025. Tuy nhiên, vẫn còn những khu vực mất cân bằng giới tính ở mức rất cao, gây áp lực lên công tác dân số và phát triển hiện nay. Thành phố đã triển khai nhiều hoạt động nâng cao tiếng nói của phụ nữ và trẻ em gái như mô hình tư vấn và khám sức khỏe tiền hôn nhân; mô hình chăm sóc sức khỏe sinh sản vị thành niên, thanh niên...

Trong thời gian tới, Hà Nội tiếp tục đẩy mạnh kiểm soát mất cân bằng giới tính khi sinh trên địa bàn thành phố giai đoạn năm 2026 - 2030. Mục tiêu nhằm khống chế tốc độ gia tăng tỷ số giới tính khi sinh, phấn đấu giảm dần hàng năm, từng bước đưa tỷ số giới tính khi sinh trở về mức tự nhiên, tạo nền tảng vững chắc cho mục tiêu ổn định cơ cấu dân số, thúc đẩy bình đẳng giới, bảo đảm an sinh xã hội và phát triển bền vững nguồn nhân lực Thủ đô. Cụ thể, khống chế tốc độ gia tăng tỷ số giới tính khi sinh, giảm bình quân 0,2 điểm phần trăm hàng năm, phấn đấu đến năm 2030, tỷ số giới tính khi sinh của thành phố không vượt quá 109 trẻ trai/100 trẻ gái.