Gắn trách nhiệm của người đứng đầu trong thi hành pháp luật

Đây là kiến nghị được đưa ra tại Hội thảo khoa học cấp quốc gia “Những giải pháp tạo đột phá nâng cao hiệu quả công tác tổ chức thi hành pháp luật, thúc đẩy việc xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật” do Bộ Tư pháp tổ chức sáng nay, 21/9, tại Hà Nội.

Tổ chức thi hành pháp luật vẫn còn nhiều “điểm nghẽn”

Thời gian qua, với sự chỉ đạo, vào cuộc của cả hệ thống chính trị, công tác xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật đã đạt được nhiều kết quả quan trọng, tháo gỡ vướng mắc về thể chế để khơi thông nguồn lực cho sự phát triển. Bên cạnh những kết quả đạt được, công tác tổ chức thi hành pháp luật vẫn còn nhiều “điểm nghẽn”.

Theo Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng, các quy định hiện hành chưa bảo đảm sự gắn kết chặt chẽ giữa tổ chức thi hành pháp luật với xây dựng, hoàn thiện pháp luật theo “vòng đời văn bản”; chưa có đầy đủ tiêu chí, quy trình, thẩm quyền, trách nhiệm của cơ quan, người có thẩm quyền trong đánh giá hiệu quả thi hành văn bản sau ban hành; chưa hình thành cơ chế đánh giá văn bản quy phạm pháp luật (VBQPPL) thường xuyên, có hệ thống, dựa trên tiêu chí cụ thể và dữ liệu được cập nhật; nhiều báo cáo còn mang tính định tính, chưa lượng hóa đầy đủ mức độ đạt mục tiêu chính sách, tác động đến người dân, doanh nghiệp, chi phí tuân thủ và các vướng mắc phát sinh.

Một tồn tại khác nữa cũng được Bộ trưởng Bộ Tư pháp chỉ ra, đó là tình trạng chậm, nợ ban hành văn bản quy định chi tiết chưa được khắc phục triệt để, nhất là đối với một số luật, nghị quyết có phạm vi tác động lớn, làm chậm quá trình thể chế hóa chủ trương của Đảng và hiện thực hóa chính sách trong thực tiễn. Ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo (AI) trong tổ chức thi hành pháp luật còn hạn chế; chưa hình thành được hệ thống dữ liệu tập trung, thống nhất, liên thông, dùng chung. ý thức tuân thủ, chấp hành pháp luật của cơ quan, tổ chức, cá nhân tuy từng bước được nâng lên nhưng chưa đồng đều, chưa thực sự trở thành thói quen tự giác; vẫn còn tình trạng tuân thủ mang tính đối phó và vi phạm pháp luật trong một số lĩnh vực. Tại một số cơ quan, tổ chức còn tình trạng chậm, lúng túng trong triển khai nhiệm vụ tổ chức thi hành pháp luật; văn bản áp dụng pháp luật chưa bảo đảm tính chính xác, thống nhất. Năng lực và kỷ luật thực thi pháp luật vẫn còn khoảng cách giữa quy định và thực tiễn; chi phí không chính thức tiếp tục ảnh hưởng đến môi trường đầu tư, kinh doanh.

Nhìn nhận về điểm nghẽn từ việc chậm ban hành văn bản hướng dẫn, Phó Tổng thư ký, Trưởng Ban Pháp chế Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam Đậu Anh Tuấn (VCCI) cho rằng, tình trạng chậm ban hành văn bản quy định chi tiết cũng là điều "đáng lưu ý". Trong 81 văn bản cần ban hành để hướng dẫn các quy định có hiệu lực sớm sau Kỳ họp thứ Mười, tính đến ngày 4/4/2026 có 44% chưa được ban hành và 38% ban hành chậm so với ngày luật có hiệu lực.

Bên cạnh đó ông Tuấn cũng cho rằng, kết quả cắt giảm thủ tục trên văn bản chưa chuyển hóa đầy đủ thành trải nghiệm tại tuyến thực thi. Năm 2025, kết quả rà soát được ghi nhận ở quy mô lớn với 3.085/4.888 thủ tục hành chính liên quan đến sản xuất kinh doanh được cắt giảm hoặc đơn giản hóa, tương đương 63,1%; 2.371/6.974 điều kiện kinh doanh, tương đương 33,9%; giảm 32,7% thời gian giải quyết và 40,5% chi phí tuân thủ.

“Tuy nhiên, khảo sát trải nghiệm thực tế của VCCI cho thấy 25% doanh nghiệp phản ánh quy trình giải quyết không đúng như văn bản niêm yết, 33,33% phản ánh thời gian bị kéo dài hơn quy định, 33,85% phản ánh chi phí cấp phép vượt mức quy định, 38,18% vẫn phải chi trả chi phí không chính thức khi làm thủ tục cấp phép và 24,04% phải hủy bỏ hoặc trì hoãn kế hoạch kinh doanh do vướng mắc giấy phép có điều kiện”, ông Tuấn chia sẻ thêm thông tin.

Lấy trải nghiệm của đối tượng chịu tác động làm thước đo

Để tạo đột phá trong tổ chức thi hành pháp luật, một trong những giải pháp trọng tâm theo Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng, đó là tiếp tục hoàn thiện thể chế, đổi mới cơ chế quản trị dữ liệu theo “vòng đời văn bản”, gắn kết chặt chẽ giữa tổ chức thi hành pháp luật với xây dựng, hoàn thiện pháp luật. Cần tiếp tục hoàn thiện cơ sở pháp lý cho công tác tổ chức thi hành pháp luật, bảo đảm gắn chặt chẽ với quá trình xây dựng, hoàn thiện pháp luật và quản trị toàn bộ “vòng đời” VBQPPL. Tăng cường theo dõi, đánh giá sau ban hành; thiết lập cơ chế phản ứng chính sách chủ động. Tiếp tục hoàn thiện cơ chế giải thích, hướng dẫn áp dụng pháp luật theo hướng kịp thời, thống nhất, dễ tiếp cận; bảo đảm điều kiện thi hành văn bản được đánh giá đồng thời với dự thảo, dự án và chấm dứt tình trạng chậm, nợ văn bản quy định chi tiết.

Cùng với đó, cần đổi mới cơ chế tham vấn chính sách theo hướng thực chất, lấy người dân, doanh nghiệp làm trung tâm. Mở rộng đối tượng tham vấn, nhất là doanh nghiệp nhỏ và vừa, doanh nghiệp khởi nghiệp, doanh nghiệp số và doanh nghiệp địa phương. Tăng cường đánh giá độc lập, khảo sát mức độ hài lòng của người dân, doanh nghiệp; công khai kết quả đánh giá để điều chỉnh chính sách và nâng cao trách nhiệm giải trình.

Cùng với đó, xác định dữ liệu số là nền tảng, công nghệ số là công cụ quan trọng, mang tính bắt buộc, cốt lõi trong tổ chức thi hành pháp luật giai đoạn hiện nay. Đổi mới công tác theo dõi, kiểm tra theo hướng quản lý rủi ro, đồng thời bổ sung cơ chế kiểm tra, giám sát và đo lường kết quả thực thi trên cơ sở các bộ tiêu chí hoặc nhóm chỉ số đánh giá hiệu quả tổ chức thi hành pháp luật.

Cho rằng, điểm nghẽn của công tác thi hành pháp luật hiện nay không nằm ở việc thiếu quyết tâm hay thiếu quy định, mà nằm ở việc Nhà nước đang đo lường kết quả thi hành chủ yếu bằng đầu ra hành chính, trong khi doanh nghiệp trải nghiệm pháp luật bằng kết quả cuối cùng gồm thời gian, chi phí, tính dự báo và mức độ an toàn pháp lý. Do đó, ông Đậu Anh Tuấn cho rằng, cần đổi mới cách đo lường kết quả thi hành pháp luật theo hướng lấy trải nghiệm của đối tượng chịu tác động làm thước đo chính thức.

“Xây dựng bộ chỉ số đánh giá công tác tổ chức thi hành pháp luật dựa trên dữ liệu độc lập và khảo sát doanh nghiệp, người dân, thay vì chủ yếu dựa trên báo cáo tự đánh giá của cơ quan thực thi, với các nhóm tiêu chí về thời gian thực tế so với thời gian quy định, chi phí thực tế so với chi phí quy định, mức độ rõ ràng và nhất quán của hướng dẫn, mức độ chi phí không chính thức và khả năng dự báo”, ông Tuấn đề nghị.

Đồng thời, cần chuyển trọng tâm sang hậu kiểm dựa trên dữ liệu và quản trị rủi ro. Ông Tuấn cũng đề nghị, nâng nguyên tắc của Nghị quyết số 66.7/2025/NQ-CP thành nguyên tắc luật định, theo đó cơ quan nhà nước không được yêu cầu tổ chức, cá nhân nộp giấy tờ mà thông tin đã có trong cơ sở dữ liệu quốc gia hoặc do chính cơ quan nhà nước cấp trước đó. Cùng với đó, xây dựng cơ chế phân loại rủi ro doanh nghiệp theo hướng doanh nghiệp có lịch sử tuân thủ tốt được giảm tần suất thanh tra, kiểm tra và được ưu tiên trong giải quyết thủ tục. Đây là công cụ khuyến khích tuân thủ hiệu quả vì tạo lợi ích thiết thực cho việc tuân thủ chứ không chỉ tạo chế tài cho việc vi phạm.

"Cộng đồng doanh nghiệp không kỳ vọng một hệ thống pháp luật không có vướng mắc, bởi điều đó là không khả thi trong bối cảnh kinh tế và công nghệ thay đổi nhanh. Điều doanh nghiệp mong đợi là một cơ chế thi hành pháp luật trong đó vướng mắc được ghi nhận trung thực, được xử lý kịp thời, và trong thời gian chờ xử lý thì người tuân thủ không phải gánh chịu rủi ro thay cho hệ thống" - ông Đậu Anh Tuấn nhấn mạnh.