EVFTA bước vào giai đoạn phát huy lợi thế thể chế
Sáu năm sau khi EVFTA có hiệu lực, thương mại Việt Nam - EU tăng trưởng mạnh, xuất khẩu liên tục lập kỷ lục và nhiều doanh nghiệp hưởng lợi từ cắt giảm thuế quan. Tuy nhiên, khi dư địa ưu đãi thuế dần thu hẹp, cải cách thể chế và môi trường đầu tư sẽ quyết định khả năng tận dụng Hiệp định trong giai đoạn mới.
Thuế quan mở đường cho tăng trưởng thương mại
Ngày 1/8/2026 đánh dấu tròn 6 năm Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - Liên minh châu Âu (EVFTA) chính thức có hiệu lực. Nếu những năm đầu, tác động rõ nét nhất đến từ việc dỡ bỏ các hàng rào thuế quan, thì đến nay, ảnh hưởng của Hiệp định đã lan tỏa sâu hơn tới môi trường đầu tư, hoạt động sản xuất, chuỗi cung ứng và tiến trình cải cách thể chế.
Theo số liệu của Cục Hải quan Việt Nam và Cục Thống kê, tổng kim ngạch thương mại Việt Nam - EU từ năm 1995 đến hết tháng 6/2026 đã vượt 900 tỷ USD. Riêng 6 năm thực thi EVFTA đóng góp gần 384 tỷ USD, tương đương hơn 42% tổng kim ngạch thương mại song phương trong hơn ba thập kỷ.
Đà tăng trưởng tiếp tục được duy trì trong nửa đầu năm 2026 khi kim ngạch thương mại hai chiều đạt 41,4 tỷ USD. Trong đó, xuất khẩu của Việt Nam sang EU đạt 31,8 tỷ USD, nhập khẩu đạt 9,7 tỷ USD, đưa mức xuất siêu lên khoảng 22 tỷ USD - cao hơn cả mức xuất siêu của cả năm 2019, thời điểm EVFTA chưa có hiệu lực.
Những con số này cho thấy EVFTA đã tạo cú hích đáng kể cho thương mại song phương, đồng thời góp phần đưa Việt Nam trở thành một trong những đối tác kinh tế ngày càng quan trọng của EU tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương.
Báo cáo mới công bố của Hiệp hội Doanh nghiệp châu Âu tại Việt Nam (EuroCham) nhận định, EVFTA đã chuyển hóa những cam kết chính trị thành khuôn khổ hợp tác kinh tế chất lượng cao, góp phần củng cố niềm tin của cộng đồng doanh nghiệp và nâng cao vị thế của Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu.
Kết quả khảo sát Chỉ số Niềm tin Kinh doanh (BCI) quý II/2026 của EuroCham cũng phản ánh xu hướng này. Hơn một nửa doanh nghiệp châu Âu coi Việt Nam là thị trường trọng điểm hoặc trung tâm hoạt động trong khu vực. Trong nhóm doanh nghiệp tham gia thương mại song phương, khoảng một nửa đang hưởng lợi trực tiếp từ ưu đãi thuế quan của EVFTA; 66% cho biết đã tiết kiệm được chi phí, chủ yếu ở mức 5 - 15%, trong khi 11% ghi nhận mức tiết kiệm trên 30%.
Những kết quả trên cho thấy lợi thế thuế quan vẫn đang phát huy hiệu quả. Tuy nhiên, sau 6 năm thực thi, dư địa từ việc cắt giảm thuế dần thu hẹp khi nhiều cam kết đã bước vào giai đoạn hoàn tất.
Thể chế trở thành lợi thế cạnh tranh mới
Bước sang năm thứ 7, EVFTA chạm tới cột mốc quan trọng khi EU hoàn tất lộ trình tự do hóa thương mại, mở cửa miễn thuế đối với 99% dòng hàng xuất khẩu của Việt Nam. Đây là cơ hội lớn để hàng hóa Việt Nam mở rộng thị phần tại một trong những thị trường có tiêu chuẩn cao nhất thế giới. Ở chiều ngược lại, Việt Nam tiếp tục thực hiện lộ trình cắt giảm thuế nhập khẩu đối với hàng hóa EU theo đúng cam kết, hướng tới hoàn tất vào năm 2030.
Tuy nhiên, khi ưu đãi thuế quan dần trở thành "điều kiện sẵn có", khả năng tận dụng EVFTA sẽ phụ thuộc nhiều hơn vào chất lượng môi trường kinh doanh và năng lực đáp ứng các tiêu chuẩn của doanh nghiệp.
Theo EuroCham, các nhà đầu tư châu Âu vẫn đặt kỳ vọng lớn vào một môi trường pháp lý ổn định, thủ tục hành chính minh bạch và cơ chế bảo hộ đầu tư hiệu quả. Trong bối cảnh đó, việc Hiệp định Bảo hộ đầu tư Việt Nam - EU (EVIPA) được tất cả các quốc gia thành viên EU phê chuẩn sẽ có ý nghĩa quan trọng trong việc thu hút dòng vốn chất lượng cao vào các lĩnh vực như năng lượng sạch, hạ tầng số và công nghệ cao.
Bên cạnh đó, hiệu quả khai thác EVFTA cũng sẽ phụ thuộc ngày càng lớn vào năng lực tuân thủ của doanh nghiệp. Việc đơn giản hóa thủ tục hải quan, đẩy nhanh hoàn thuế, số hóa hồ sơ, chứng từ và làm rõ quy tắc xuất xứ sẽ giúp nhiều doanh nghiệp hơn, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, tiếp cận đầy đủ các ưu đãi mà Hiệp định mang lại.
Trong bối cảnh Việt Nam duy trì mức xuất siêu lớn với EU, quan hệ kinh tế song phương không nên được nhìn nhận đơn thuần qua cán cân thương mại. EVFTA đang hình thành một hệ sinh thái hợp tác mang tính bổ trợ, trong đó mỗi bên khai thác thế mạnh của mình để nâng cao năng lực cạnh tranh.
Đối với Việt Nam, công nghệ cao, máy móc, thiết bị hiện đại và dược phẩm từ châu Âu góp phần nâng cao năng suất, thúc đẩy quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng. Ngược lại, các ngành điện tử, cơ khí, dệt may, da giày, đồ gỗ và nông sản của Việt Nam tiếp tục bổ sung hiệu quả cho chuỗi cung ứng của EU và đáp ứng nhu cầu của hàng triệu người tiêu dùng châu Âu.
Sáu năm đầu của EVFTA được ghi dấu bằng sự tăng trưởng mạnh mẽ của thương mại và xuất khẩu. Giai đoạn tiếp theo sẽ được quyết định nhiều hơn bởi chất lượng cải cách thể chế, hiệu quả thực thi chính sách và năng lực nâng cao giá trị gia tăng của doanh nghiệp Việt Nam. Khi lợi thế thuế quan dần được khai thác hết, chính môi trường đầu tư minh bạch, thủ tục thông thoáng và sức cạnh tranh của nền kinh tế sẽ trở thành những yếu tố quyết định để EVFTA tiếp tục phát huy vai trò là động lực tăng trưởng trong thập niên tới.
