EU “tuýt còi” TikTok: Tính năng cuộn vô hạn bị coi là trái luật

TikTok - nền tảng video ngắn phát triển nhanh bậc nhất thế giới đang đối diện thách thức pháp lý nghiêm trọng tại châu Âu khi các cơ quan quản lý Liên minh châu Âu (EU) đưa ra kết luận sơ bộ rằng những tính năng cốt lõi làm nên sức hút của ứng dụng này có thể là bất hợp pháp.

Trong thông báo công bố ngày 6/2, Ủy ban châu Âu - cơ quan hành pháp của EU gồm 27 quốc gia thành viên nhận định, các tính năng như cuộn vô hạn (infinite scroll), tự động phát video (auto-play) và thuật toán đề xuất nội dung cá nhân hóa của TikTok cấu thành một dạng “thiết kế gây nghiện” (addictive design), vi phạm các quy định về an toàn trực tuyến theo Đạo luật Dịch vụ Kỹ thuật số (Digital Services Act - DSA).

Theo cơ quan này, dịch vụ của TikTok tiềm ẩn nguy cơ gây tổn hại đến “sức khỏe thể chất và tinh thần” của người dùng, đặc biệt là trẻ vị thành niên và các nhóm dễ bị tổn thương.

Tiêu chuẩn pháp lý về “tính gây nghiện”

Giới chức EU cho biết, đây là lần đầu tiên trên thế giới một tiêu chuẩn pháp lý liên quan đến tính “gây nghiện” của mạng xã hội được áp dụng trong quá trình thực thi luật. Nếu kết luận sơ bộ được giữ nguyên trong quyết định cuối cùng, TikTok có thể buộc phải điều chỉnh những yếu tố thiết kế cốt lõi từng giúp nền tảng này trở thành hiện tượng toàn cầu. “TikTok cần thay đổi thiết kế cơ bản của dịch vụ”, Ủy ban châu Âu nêu rõ trong tuyên bố.

TikTok hiện có hơn 200 triệu người dùng tại châu Âu. Cơ quan quản lý đề xuất nền tảng này cần hạn chế tính năng cuộn vô hạn, thiết lập các giới hạn mới về thời gian sử dụng màn hình và điều chỉnh hệ thống đề xuất nội dung.

Chưa có thời hạn cụ thể cho quyết định cuối cùng. TikTok có cơ hội phản hồi các cáo buộc. Nếu bị xác định vi phạm DSA, công ty có thể đối mặt với khoản phạt lên tới 6% doanh thu toàn cầu.

Lo ngại về hành vi sử dụng “mang tính cưỡng bức”

Các nhà quản lý cáo buộc TikTok - thuộc sở hữu của công ty Trung Quốc ByteDance - đã phớt lờ những dấu hiệu cho thấy người dùng, đặc biệt là thanh thiếu niên, sử dụng nền tảng theo cách mang tính cưỡng bức. EU cho rằng, TikTok có trong tay dữ liệu về việc trẻ vị thành niên dùng ứng dụng vào ban đêm trong thời gian dài, cũng như tần suất mở ứng dụng cao bất thường.

Theo đánh giá của cơ quan chức năng, việc liên tục cung cấp nội dung mới đóng vai trò như phần thưởng tâm lý, khuyến khích người dùng tiếp tục cuộn và đưa não bộ vào trạng thái “tự động”, từ đó làm suy yếu khả năng kiểm soát thời gian sử dụng.

Bà Henna Virkkunen, Phó Chủ tịch điều hành Ủy ban châu Âu nhấn mạnh: “Nghiện mạng xã hội có thể gây tác động tiêu cực đến sự phát triển não bộ của trẻ em và thanh thiếu niên”. Bà cho rằng luật châu Âu “đặt trách nhiệm lên các nền tảng đối với những tác động mà họ có thể gây ra cho người dùng”.

TikTok đã bị EU điều tra từ năm 2024 liên quan tới “hiệu ứng hang thỏ” - tình trạng người dùng bị cuốn sâu vào chuỗi nội dung liên quan. Một khảo sát của Trung tâm Nghiên cứu Pew trước đó cho thấy, 16% thanh thiếu niên Mỹ nói họ sử dụng TikTok “gần như liên tục”.

Áp lực pháp lý gia tăng trên toàn cầu

Vụ việc tại châu Âu diễn ra trong bối cảnh các công ty mạng xã hội đối mặt với làn sóng giám sát và kiện tụng ngày càng gia tăng. Tại Mỹ, nhiều vụ kiện được so sánh với các vụ kiện ngành thuốc lá, cáo buộc các nền tảng cố tình thiết kế sản phẩm để khiến người dùng trẻ “mắc nghiện”.

Các vụ kiện nhằm vào TikTok, Meta, YouTube và Snap cho rằng các tính năng như bảng tin vô tận, video tự phát và đề xuất cá nhân hóa đã góp phần gây trầm cảm, rối loạn ăn uống và hành vi tự gây hại ở giới trẻ. Các công ty phủ nhận cáo buộc và cho rằng chưa có bằng chứng khoa học rõ ràng về mối liên hệ trực tiếp giữa sử dụng mạng xã hội và chứng nghiện.

Tháng trước, TikTok đã đồng ý dàn xếp một vụ kiện tại Los Angeles ngay trước khi xét xử.

Tại châu Âu, lãnh đạo một số quốc gia cũng thúc đẩy biện pháp cứng rắn hơn. Thủ tướng Tây Ban Nha Pedro Sánchez tuần này tuyên bố, cần siết giám sát mạnh mẽ, cam kết cấm mạng xã hội với trẻ dưới 16 tuổi và xem xét trách nhiệm hình sự của lãnh đạo công nghệ đối với nội dung bất hợp pháp trên nền tảng của họ.

EU nỗ lực “siết chặt” Big Tech

Ủy ban châu Âu từ lâu được xem là một trong những cơ quan quản lý công nghệ có ảnh hưởng lớn nhất thế giới, với các quy định thường tạo hiệu ứng lan tỏa toàn cầu. Trong nhiều năm, EU đã siết quản lý các tập đoàn công nghệ liên quan đến cạnh tranh, thông tin sai lệch, nội dung độc hại và quyền riêng tư.

Dù gần đây EU có động thái điều chỉnh một số quy định để thúc đẩy tăng trưởng và đổi mới, mạng xã hội vẫn là lĩnh vực ưu tiên. Tháng 12 vừa qua, Ủy ban đã phạt nền tảng X của Elon Musk 120 triệu euro vì vi phạm quy định minh bạch trực tuyến.

Chính sách công nghệ của EU cũng vấp phải chỉ trích từ phía Mỹ, nơi cho rằng khối này nhắm mục tiêu không công bằng vào các công ty công nghệ Mỹ. Tuy nhiên, giới chức châu Âu cho rằng cuộc điều tra TikTok cho thấy hoạt động giám sát của họ không chỉ tập trung vào doanh nghiệp Mỹ.

Trong khi đó, ByteDance - công ty mẹ của TikTok - cũng đang tái cấu trúc hoạt động tại Mỹ, khi đạt thỏa thuận với một nhóm nhà đầu tư không phải người Trung Quốc nhằm thành lập phiên bản TikTok tại Mỹ, động thái được xem là nhằm giảm bớt lo ngại về an ninh dữ liệu và ảnh hưởng từ Bắc Kinh.

Kết luận cuối cùng của EU trong vụ việc được dự báo có thể tạo tiền lệ quan trọng về cách các quốc gia quản lý thiết kế sản phẩm số trong tương lai, đặc biệt khi các nền tảng ngày càng bị đặt câu hỏi về trách nhiệm đối với sức khỏe tâm lý người dùng trẻ.