EU triển khai bộ quy định mới về di cư

Hiệp ước Di cư và Tị nạn châu Âu (European Migration and Asylum Pact) là kết quả của nhiều năm đàm phán căng thẳng nhằm cải tổ hệ thống cũ- vốn bị đánh giá là thất bại và trở thành một trong những vấn đề giúp các đảng cánh hữu giành được sự ủng hộ của cử tri.

Theo kế hoạch, tất cả các quốc gia thành viên phải hoàn tất công tác chuẩn bị trước ngày áp dụng bằng cách điều chỉnh pháp luật, đào tạo nhân lực và tăng cường hạ tầng biên giới. Tuy nhiên, ngay cả Ủy ban châu Âu cũng thừa nhận hiện chưa có quốc gia nào hoàn toàn sẵn sàng.

Trong khi đó, các tổ chức bảo vệ nhân quyền cảnh báo rằng, bộ quy tắc mới có thể khiến người xin tị nạn gặp thêm nhiều khó khăn trong hành trình tìm kiếm nơi trú ẩn an toàn tại châu Âu.

Siết chặt sàng lọc và đẩy nhanh thủ tục ngay tại biên giới

Theo quy định mới, người nước ngoài sẽ phải trải qua quy trình sàng lọc tại biên giới EU trong thời gian tối đa 7 ngày trước khi được phép nhập cảnh. Những người xin tị nạn đến từ các quốc gia được EU đánh giá là “an toàn” hoặc bị xem là có nguy cơ về an ninh sẽ phải trải qua quy trình xét duyệt nhanh trong vòng 3 tháng thay vì 6 tháng như trước đây. Một số trường hợp có thể bị giữ lại khu vực biên giới trong thời gian hồ sơ được xử lý và chỉ được quyền kháng nghị một lần nếu đơn xin tị nạn bị bác bỏ.

Ủy ban châu Âu cho biết nhiều quốc gia thành viên hiện vẫn chưa hoàn tất triển khai cơ sở dữ liệu sinh trắc học mới mang tên Eurodac – hệ thống sẽ thu thập và lưu trữ thông tin của cả người trưởng thành và trẻ em từ 6 tuổi.

Ngoài ra, nhiều nước cũng cần xây dựng thêm các cơ sở tiếp nhận tại biên giới để phục vụ công tác sàng lọc, xử lý hồ sơ tị nạn và tạm giữ. EU cũng yêu cầu thiết lập cơ chế giám sát độc lập nhằm bảo đảm quyền con người tại các khu vực biên giới.

Đẩy nhanh việc hồi hương người bị từ chối tị nạn

Một trong những trụ cột của hiệp ước mới là tăng tốc việc hồi hương (cả tự nguyện lẫn cưỡng chế) đối với những người bị từ chối cấp quy chế tị nạn. Theo cơ chế mới, lệnh hồi hương sẽ được ban hành tự động ngay khi hồ sơ bị bác bỏ. Đây được xem là ưu tiên chính trị rõ ràng của các lực lượng trung hữu và cánh hữu đã giành thắng lợi tại nhiều quốc gia châu Âu trong năm 2024.

Những người bị trả về dự kiến sẽ được đưa tới các quốc gia được đánh giá là an toàn như Syria và Bangladesh. Theo Cơ quan Tị nạn châu Âu, tính đến tháng 3 năm nay, toàn EU vẫn còn khoảng 802.000 hồ sơ xin tị nạn lần đầu đang chờ giải quyết.

Song song với đó, các quốc gia thành viên đang phối hợp với các nhà lập pháp EU để mở đường cho việc thành lập các “trung tâm hồi hương” tại các nước thứ ba – nơi tiếp nhận những người di cư không thể đưa trở về quê hương.

Hiện các cuộc thảo luận về mô hình trung tâm trục xuất này đang được tiến hành giữa một nhóm năm quốc gia châu Âu và các đối tác tiềm năng bên ngoài EU.

Cơ chế chia sẻ trách nhiệm giữa các nước thành viên

Một trong những chủ đề gây tranh cãi nhất trong nhiều năm qua là việc phân chia trách nhiệm tiếp nhận người xin tị nạn giữa các quốc gia EU, đặc biệt trong các giai đoạn khủng hoảng.

Theo quy định hiện hành, người di cư phải nộp đơn xin tị nạn tại quốc gia EU đầu tiên họ đặt chân tới. Điều này khiến các quốc gia tuyến đầu ở Địa Trung Hải như Hy Lạp và Italy liên tục phàn nàn rằng họ đang phải gánh phần lớn áp lực. Do không đủ khả năng ứng phó, các nước này từng để nhiều người di cư tiếp tục di chuyển sang Bắc Âu và Tây Âu mà không có sự cho phép chính thức. Hệ quả là các quốc gia như Đức và Thụy Điển phải tiếp nhận số lượng hồ sơ xin tị nạn tăng lên mức kỷ lục, đẩy hệ thống quản lý di cư đến sát giới hạn.

Hiệp ước mới đưa ra cơ chế đoàn kết nhằm bảo đảm các quốc gia biên giới không phải tự mình gánh toàn bộ áp lực. Theo đó, các nước thành viên khác sẽ phải tiếp nhận một phần người xin tị nạn hoặc đóng góp tài chính để bù đắp. Các quốc gia cũng có thể giảm phần nghĩa vụ nếu họ tiếp nhận người di cư theo hình thức “di chuyển thứ cấp” – tức người di cư đến một quốc gia rồi tiếp tục sang nước khác.

Bất đồng vẫn tồn tại trong nội bộ EU

Tuy nhiên, không phải tất cả quốc gia thành viên đều hài lòng với giải pháp này. Ba Lan đã đình chỉ quyền xin tị nạn từ đầu năm 2025 với lý do dòng người di cư tại biên giới với Belarus đang bị sử dụng như một công cụ gây sức ép chính trị. Dù ban đầu được coi là biện pháp tạm thời, quyết định này liên tục được gia hạn.

Tại Hungary, Thủ tướng mới Péter Magyar vẫn duy trì nhiều chính sách nhập cư cứng rắn từ thời người tiền nhiệm Viktor Orbán, trong đó có việc từ chối tiếp nhận người di cư. Tuy nhiên, ông Magyar cho biết, Hungary sẽ điều chỉnh quy trình tị nạn để tránh mức phạt 1 triệu euro mỗi ngày mà nước này đang phải đối mặt do vi phạm các quy định chung của EU.

Hiệp ước chưa thể tạo thay đổi ngay lập tức

Ủy ban châu Âu thừa nhận việc triển khai hiệp ước sẽ còn tiếp tục sau ngày 12/6 bởi chưa có quốc gia nào chuẩn bị đầy đủ.

Bà Susan Fratzke, chuyên gia phân tích chính sách cấp cao của Viện Chính sách Di cư, nhận định: “Sẽ không giống như bật công tắc rồi mọi thứ thay đổi ngay trong ngày 12/6. Nhiều nội dung sẽ cần thời gian để đi vào thực tế”.

Bà Susanna Zanfrini, Giám đốc Văn phòng Italy của Ủy ban Cứu trợ Quốc tế (IRC), cho rằng việc thiếu rõ ràng và thiếu nhất quán trong giai đoạn chuyển tiếp là điều đáng lo ngại.

Theo bà, sự mơ hồ này tạo ra bất ổn cho cả những người tìm kiếm bảo vệ quốc tế và các tổ chức đang hỗ trợ họ, đúng vào thời điểm họ cần nhất những thông tin rõ ràng về quyền lợi, lựa chọn và khả năng tiếp cận hỗ trợ để tồn tại, phục hồi và xây dựng lại cuộc sống.

Nhiều ý kiến trái chiều

Nhiều tổ chức nhân quyền đã lên tiếng phản đối bộ quy tắc mới với lập luận rằng việc tăng tốc quy trình đánh giá sẽ làm suy yếu quyền xin tị nạn. Theo họ, các thủ tục rút gọn có thể dẫn tới phân loại mang tính định kiến và từ chối bảo vệ quốc tế đối với những trường hợp thực sự cần được bảo vệ.

Các tổ chức này cũng cảnh báo nguy cơ gia tăng tình trạng giam giữ kéo dài tại các khu vực biên giới. Bà Judith Sunderland, cố vấn cấp cao về quyền người tị nạn và người di cư của Human Rights Watch, nhận định hiệp ước mới đang “đóng sập cánh cửa trước những người xứng đáng được đối xử nhân văn và được xem xét công bằng các yêu cầu bảo vệ của họ”.

Trong khi đó, ông Lukas Gehrke, đại diện của Tổ chức Di cư Quốc tế (IOM) tại Brussels, cho rằng bất kể có bao nhiêu người bị đưa ra khỏi EU, vẫn sẽ có rất nhiều người ở lại nhưng lại mất nguồn hỗ trợ hòa nhập theo ngân sách mới dành cho hiệp ước.

“Nếu chúng ta không tập trung vào vấn đề này, thất bại trong hòa nhập sẽ trở thành một lời tiên tri tự ứng nghiệm”, ông nói.