Đưa thương mại điện tử về xã, làm sao để người dân tự bán hàng?

Chiều 11/11, tại Hà Nội, Bộ Công Thương tổ chức Hội nghị Xã thương mại điện tử toàn quốc năm 2026 với chủ đề “Công Thương đưa thương mại điện tử về xã, bệ phóng tăng trưởng hai con số”.

Theo Bộ Công Thương, năm 2025, quy mô thương mại điện tử Việt Nam đạt khoảng 31 tỷ USD, tăng 25,5%, chiếm 11% tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng. Tuy nhiên, mức độ phát triển giữa các địa phương còn chênh lệch lớn.

Chỉ số Thương mại điện tử Việt Nam 2026 của Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam cho thấy TP. Hồ Chí Minh dẫn đầu với 91,1 điểm, tiếp đến là Hà Nội với 87,5 điểm. Trong khi đó, ba địa phương xếp sau chỉ đạt 17,9-22,3 điểm.

Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Việt Sơn cho rằng đưa thương mại điện tử về cấp xã là giải pháp thúc đẩy kinh tế số, tạo động lực thực hiện mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số giai đoạn 2026-2030.

Theo Kế hoạch tổng thể phát triển thương mại điện tử quốc gia giai đoạn 2026-2030, ban hành tại Quyết định 1568/QĐ-BCT, đến năm 2030, Việt Nam đặt mục tiêu 60% doanh nghiệp nhỏ và vừa kinh doanh trên nền tảng thương mại điện tử; 60% số xã và đơn vị hành chính tương đương có thương nhân bán hàng hóa hoặc cung ứng dịch vụ trực tuyến.

Cùng với đó, các địa phương ngoài Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh phấn đấu đóng góp 50% giá trị giao dịch thương mại điện tử giữa doanh nghiệp và người tiêu dùng (B2C) trên cả nước.

Thương mại điện tử cũng được đưa vào nội dung 7.3 của Bộ tiêu chí quốc gia về xã nông thôn mới giai đoạn 2026-2030, tạo cơ sở triển khai nhiệm vụ này tại cấp xã.

Hàng chục nghìn đơn hàng từ mô hình xã thương mại điện tử

Một trong những mô hình được giới thiệu tại hội nghị là “Xã, phường thương mại điện tử”, do TikTok Shop phối hợp với Cục Thương mại điện tử thí điểm từ tháng 1/2026.

Theo đại diện TikTok Shop Trần Thị Tân, mô hình tập trung đào tạo kỹ năng bán hàng, kết nối hộ kinh doanh, chuẩn hóa thông tin sản phẩm và hỗ trợ logistics. Chính quyền cấp xã lựa chọn sản phẩm đặc trưng, kết nối nguồn lực; nền tảng hỗ trợ người dân vận hành hoạt động kinh doanh trực tuyến.

Số liệu TikTok Shop công bố đến ngày 31/10 cho thấy xã Bình Lư (Lai Châu) có 20 nhà bán hàng được đào tạo, trong đó 8 người có khả năng kinh doanh độc lập, ghi nhận 9.324 đơn hàng.

Tại xã Phượng Dực (Hà Nội), 80 nhà bán hàng được đào tạo, 42 người có khả năng kinh doanh độc lập, với 73.070 đơn hàng. Xã Chợ Lách (Vĩnh Long) có 66 nhà bán hàng được đào tạo, 50 người có khả năng tự kinh doanh, ghi nhận 81.521 đơn hàng.

Chia sẻ về mô hình “Chợ Lách Vươn Mình”, Giám đốc Sở Công Thương Vĩnh Long Trần Quốc Tuấn cho biết, từ ngày 17/8 đến 19/10, địa phương đã huy động 66 nhà bán hàng, đưa 1.340 sản phẩm lên môi trường số và tổ chức bốn lớp tập huấn chuyên sâu.

Trong hơn hai tháng, các nhà bán hàng tạo hơn 50.000 đơn hàng, tiêu thụ gần 77.000 sản phẩm qua TikTok Shop. Riêng phiên livestream ngày 21/10, với sự tham gia của 20 nhà bán hàng, ba nhà sáng tạo nội dung và Bưu điện tỉnh Vĩnh Long, ghi nhận 2.330 đơn hàng trong ba giờ.

Tuy nhiên, ông Tuấn nhìn nhận đây mới là kết quả bước đầu, chưa đủ cơ sở khẳng định mô hình phù hợp với mọi địa phương. Vấn đề quan trọng là người dân có thể tự vận hành gian hàng, xây dựng nội dung, xử lý đơn hàng, thanh toán và chăm sóc khách hàng sau khi kết thúc hỗ trợ hay không.

Từ thực tế này, đại diện Vĩnh Long kiến nghị xây dựng bộ công cụ đánh giá thống nhất, đồng thời thiết kế các gói hỗ trợ theo từng ngành hàng, tránh để mỗi địa phương phải tự xây dựng mô hình từ đầu.

TikTok Shop đặt mục tiêu năm 2027 phối hợp triển khai mô hình tại ít nhất một xã, phường ở mỗi tỉnh, thành phố.

Chỉ 18 xã công bố số liệu kinh doanh trực tuyến

Dù một số mô hình bước đầu ghi nhận kết quả tích cực, việc triển khai thương mại điện tử ở cấp xã vẫn còn hạn chế.

Theo Tổng Biên tập Báo Công Thương Nguyễn Văn Minh, kết quả rà soát cổng thông tin của 3.321 xã, phường, đặc khu, với dữ liệu chốt ngày 4/11, cho thấy trong 2.497 đơn vị có đủ dữ liệu, chỉ 587 xã có hoạt động thương mại điện tử do chính quyền cấp xã tổ chức.

Trong số này, 178 xã công bố kết quả triển khai, tương đương 7,1% số đơn vị có đủ dữ liệu. Đáng chú ý, chỉ 18 xã công bố số liệu về đơn hàng, doanh thu hoặc số hộ kinh doanh trực tuyến.

Đây là số liệu dựa trên thông tin do chính quyền địa phương công bố, chưa phản ánh đầy đủ doanh số thương mại điện tử thực tế. Tuy nhiên, kết quả cho thấy khoảng cách giữa việc tổ chức hoạt động và khả năng theo dõi hiệu quả triển khai.

Một số địa phương đã chủ động đặt chỉ tiêu. An Giang phấn đấu 100% UBND cấp xã có kế hoạch thương mại điện tử riêng và ít nhất một cán bộ phụ trách. Tuyên Quang, Ninh Bình đặt mục tiêu tối thiểu 60% số xã, phường có thương nhân bán hàng trực tuyến.

Trong khi đó, nhiều địa phương chưa xác định nhiệm vụ, chỉ tiêu cụ thể cho cấp xã; hoạt động hỗ trợ vẫn chủ yếu là tập huấn hoặc tổ chức livestream theo từng đợt.

Phó Cục trưởng Cục Thương mại điện tử Nguyễn Thị Minh Huyền đề nghị địa phương lựa chọn địa bàn, xác định sản phẩm có lợi thế, khảo sát nhu cầu của người kinh doanh và bố trí đầu mối hỗ trợ tại chỗ. Sở Công Thương chịu trách nhiệm hướng dẫn, kết nối nguồn lực, theo dõi kết quả; các nền tảng và đơn vị dịch vụ hỗ trợ kỹ năng, công cụ kinh doanh, giao nhận hàng hóa.

Kết luận hội nghị, Thứ trưởng Nguyễn Việt Sơn giao Cục Thương mại điện tử nghiên cứu hướng dẫn thống kê xã thương mại điện tử, gắn với Bộ tiêu chí quốc gia về xã nông thôn mới giai đoạn 2026-2030; đồng thời hướng dẫn nghĩa vụ định danh đối với người bán quy mô nhỏ và tổ chức đào tạo thực hành đến cấp xã.

Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước giao phối hợp chuẩn hóa sản phẩm OCOP, truy xuất nguồn gốc, ngăn chặn hàng giả mạo danh đặc sản địa phương.

Thứ trưởng yêu cầu các Sở Công Thương đưa thương mại điện tử vào kịch bản tăng trưởng của tỉnh, tham mưu giao chỉ tiêu và công khai kế hoạch triển khai. Chính quyền cấp xã phải có đầu mối phụ trách, theo dõi số hộ kinh doanh trực tuyến, đơn hàng và doanh thu có nguồn đối chiếu.

Các nền tảng thương mại điện tử và doanh nghiệp bưu chính được yêu cầu công khai biểu phí, lộ trình phí sau ưu đãi, phối hợp giảm chi phí giao hàng chặng đầu tại vùng cao và hỗ trợ người bán tiếp cận nhiều kênh tiêu thụ.

Theo Thứ trưởng Nguyễn Việt Sơn, kết quả phát triển thương mại điện tử ở nông thôn phải được nhìn nhận qua khả năng người dân tự kinh doanh trực tuyến, duy trì đầu ra cho sản phẩm và cải thiện thu nhập, thay vì chỉ dừng ở số xã tham gia hay số sản phẩm được đưa lên sàn.