Đưa chính sách, pháp luật về dân số vào cuộc sống: Từ nhận thức đến hành động, từ chủ trương đến kết quả

Đưa chính sách đến gần người dân

Công tác dân số luôn là một bộ phận quan trọng hàng đầu trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Bước sang giai đoạn mới, Nghị quyết số 21-NQ/TW Hội nghị lần thứ sáu Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XII đã đánh dấu bước chuyển hướng chiến lược quan trọng: chuyển trọng tâm chính sách từ "Dân số - Kế hoạch hóa gia đình" sang "Dân số và Phát triển". Tuy nhiên, mọi chủ trương đúng đắn hay quy định pháp luật chỉ thật sự phát huy tác dụng khi được hiện thực hóa vào đời sống nhân dân, làm thay đổi tư duy và tạo nên sự chuyển biến tích cực trong hành động của toàn xã hội.

Để đưa chính sách vào cuộc sống, việc biến nhận thức thành hành động thiết thực đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ từ chính quyền đến từng địa phương, từng hộ gia đình. Trong bối cảnh chuyển trọng tâm chính sách từ kế hoạch hóa gia đình sang dân số và phát triển, công tác truyền thông dân số cần được đổi mới theo hướng toàn diện, chú trọng nâng cao nhận thức, thúc đẩy chuyển đổi hành vi và phát huy vai trò chủ động của người dân trong thực hiện các mục tiêu về dân số và phát triển.

Tại Thanh Hóa, ngay từ đầu năm 2026, Chi cục Dân số đã tham mưu UBND tỉnh, Sở Y tế ban hành nhiều kế hoạch, chương trình nhằm triển khai đồng bộ công tác dân số trên địa bàn. Các chương trình về truyền thông dân số, duy trì mức sinh thay thế, chăm sóc người cao tuổi, nâng cao chất lượng dịch vụ kế hoạch hóa gia đình, sàng lọc trước sinh và sơ sinh… được xây dựng, tạo cơ sở để các địa phương triển khai thống nhất.

Trong 6 tháng đầu năm 2026, công tác dân số tại Thanh Hóa được tuyên truyền thông qua các bài báo, lượt phát thanh, tin, bài trên nền tảng số và băng rôn trực quan trên đường phố. Địa phương cũng tổ chức 437 cuộc tư vấn trực tiếp tại cơ sở. Cùng với đó, 228 cộng tác viên dân số của 45 xã, phường được tập huấn nâng cao kỹ năng truyền thông, tư vấn và vận động người dân.

Hiệu quả của truyền thông không chỉ được đo bằng số lượng hoạt động mà quan trọng hơn là sự thay đổi trong nhận thức và hành vi. Thực tế cho thấy, nhiều chỉ tiêu dân số của Thanh Hóa đã đạt và vượt kế hoạch, phản ánh những chuyển biến tích cực trong cộng đồng. Tỷ lệ sàng lọc trước sinh và sơ sinh đều vượt chỉ tiêu đề ra; tỷ lệ sử dụng biện pháp tránh thai hiện đại, tư vấn và khám sức khỏe trước khi kết hôn, đặc biệt là khám sức khỏe định kỳ cho người cao tuổi, ngày càng tăng.

Những kết quả này cho thấy nhận thức và sự chủ động của người dân trong chăm sóc sức khỏe sinh sản, sức khỏe theo vòng đời, góp phần nâng cao chất lượng dân số và chất lượng cuộc sống của mỗi cá nhân, gia đình.

Còn tại tỉnh miền núi Sơn La, bám sát mục tiêu chuyển trọng tâm từ kế hoạch hóa gia đình sang dân số và phát triển, Chi cục Dân số tỉnh đã tham mưu ngành Y tế trình UBND tỉnh kiện toàn Ban Chỉ đạo công tác dân số và phát triển, thiết lập cơ chế phối hợp liên ngành để điều phối, quản lý toàn diện các lĩnh vực liên quan.

Chi cục trưởng Chi cục Dân số tỉnh Sơn La Đinh Anh Tuấn cho biết, đơn vị tích cực tham mưu đẩy mạnh tuyên truyền và triển khai các chương trình, đề án về dân số. Trong đó, chú trọng phát huy vai trò cấp ủy, chính quyền và những người có uy tín trong cộng đồng vào việc tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật về dân số, phấn đấu thực hiện mục tiêu duy trì mức sinh thay thế trên địa bàn tỉnh đến năm 2030.

Cùng với tuyên truyền đến người dân, việc nâng cao năng lực cho đội ngũ làm công tác dân số cũng được chú trọng. Trong 9 tháng năm 2026, Chi cục Dân số tỉnh đã tổ chức 4 hội nghị triển khai Luật Dân số cho 215 cán bộ trạm y tế; 5 hội nghị tập huấn chuyên đề về cập nhật thông tin, sử dụng phần mềm quản lý dân số và cam kết không lựa chọn giới tính thai nhi. Đồng thời, đơn vị phối hợp triển khai các chiến dịch truyền thông về phòng, chống bệnh Thalassemia, tư vấn sức khỏe tiền hôn nhân tại các trường phổ thông dân tộc nội trú.

Toàn tỉnh đã thực hiện hơn 15.300 lượt truyền thông nhóm nhỏ, hơn 400 buổi nói chuyện chuyên đề tại các địa bàn khó khăn và tư vấn cá nhân cho hơn 3.200 lượt người.

Truyền thông cần đi trước một bước

Những nỗ lực đưa chính sách đến gần người dân từng bước được thể hiện qua kết quả thực hiện các chỉ tiêu dân số tại địa phương.

Tính đến cuối năm 2025, tỷ lệ tăng dân số tự nhiên của Sơn La còn 1,02%, giảm 0,02% so với năm 2024; mức giảm tỷ suất sinh thô đạt 0,1%, giảm 2,8% so với năm 2024; tỷ số giới tính khi sinh là 117 trẻ trai/100 trẻ gái; tỷ lệ sàng lọc trước sinh đạt 30%. Các chỉ tiêu về sàng lọc sơ sinh, khám sức khỏe trước khi kết hôn… tăng dần qua từng năm. Đáng chú ý, trong 9 tháng năm 2026, số cặp tảo hôn giảm 50% so với cùng kỳ năm 2025 và không có cặp kết hôn cận huyết thống.

Thanh Hóa và Sơn La chỉ là hai trong số nhiều địa phương thực hiện tốt công tác tuyên truyền chính sách dân số. Nhiều địa phương đã phát huy hiệu quả các kênh truyền thông, góp phần đưa chính sách, pháp luật vào cuộc sống và đạt những kết quả tích cực.

Đánh giá công tác dân số, Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên cho rằng, mặc dù đối mặt với nhiều khó khăn, thách thức về bối cảnh kinh tế - xã hội, nhưng với sự nỗ lực bền bỉ của cả hệ thống, công tác dân số đã đạt được những kết quả đáng ghi nhận trong hoàn thiện thể chế. Song song với việc hoàn thiện các văn bản quy phạm pháp luật, công tác xây dựng các đề án, chương trình mục tiêu chiến lược cũng đạt những dấu ấn quan trọng.

Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên nhấn mạnh yêu cầu đổi mới nội dung, phương thức truyền thông dân số, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ và chuyển đổi số, đảm bảo công tác truyền thông "đi trước một bước", góp phần định hướng nhận thức, tạo sự đồng thuận và thúc đẩy chuyển đổi hành vi của người dân. Truyền thông cần được triển khai chủ động, thường xuyên, có trọng tâm, trọng điểm, gắn với từng nhóm đối tượng và những vấn đề dân số đặt ra trong từng giai đoạn. Đồng thời, cần lồng ghép mục tiêu, chỉ tiêu dân số vào kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội của địa phương, hoàn thiện chính sách toàn diện để ứng phó với những thách thức mới về quy mô, cơ cấu dân số.

Luật Dân số, có hiệu lực thi hành từ ngày 1/7/2026, đã thể chế hóa nhiều nội dung quan trọng, đáp ứng yêu cầu công tác dân số trong tình hình mới, như duy trì mức sinh thay thế, giảm thiểu mất cân bằng giới tính khi sinh, nâng cao chất lượng dân số, thích ứng với già hóa dân số và nâng cao chất lượng chăm sóc người cao tuổi.

Trong đó, Luật đề cao quyền và trách nhiệm của mỗi cá nhân, cặp vợ chồng trong việc quyết định số con, thời điểm sinh con và khoảng cách giữa các lần sinh; đồng thời nghiêm cấm lựa chọn giới tính thai nhi dưới mọi hình thức. Những quy định mới này đòi hỏi công tác truyền thông phải được đổi mới cả về nội dung và phương thức, giúp người dân hiểu đúng quy định pháp luật, nhận thức đầy đủ quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm trong thực hiện chính sách dân số.

Bên cạnh các hình thức truyền thông trực tiếp, cần phát huy hiệu quả các nền tảng số, mạng xã hội và phương tiện truyền thông đại chúng; xây dựng nội dung truyền thông thiết thực, dễ hiểu, phù hợp với đặc điểm, nhu cầu của từng nhóm dân cư và từng địa bàn. Trọng tâm là chuyển tải đầy đủ các chủ trương, chính sách, pháp luật về dân số đến người dân, tạo điều kiện để mỗi cá nhân, gia đình chủ động tiếp cận thông tin, thay đổi nhận thức và thực hành các hành vi có lợi cho sức khỏe, hạnh phúc gia đình. Qua đó, truyền thông thực sự trở thành một giải pháp quan trọng trong tổ chức thực hiện chính sách dân số, góp phần giải quyết đồng bộ các vấn đề về quy mô, cơ cấu, phân bố và chất lượng dân số, hướng tới phát triển bền vững đất nước.

Hành trình "từ nhận thức đến hành động, từ chủ trương đến kết quả" trong công tác dân số không phải là nhiệm vụ riêng của ngành y tế hay dân số, mà là trách nhiệm chung của toàn hệ thống chính trị và mỗi cá nhân. Sự chung sức, đồng lòng và chủ động thực hiện chính sách dân số hôm nay sẽ tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển của các thế hệ mai sau, vì một Việt Nam phồn vinh, nơi mỗi người dân đều được thụ hưởng cuộc sống ngày càng tốt đẹp hơn.