Dự luật phòng, chống tham nhũng đối với người giữ chức vụ công của BulgariaMài sắc công cụ bảo đảm liêm chính

Cải cách trước áp lực về minh bạch hóa

Theo Sophia Globe, theo dự luật mới, Ủy ban Chống tham nhũng sẽ bao gồm 5 thành viên, trong đó, một thành viên ủy ban do Quốc hội bầu, một thành viên do Tổng thống bổ nhiệm, một thành viên do các hội đồng chung của Tòa án Tối cao và Tòa án Hành chính Tối cao bầu, và một thành viên do Hội đồng Luật sư Tối cao bầu chọn. Ủy ban được trao chức năng giám sát, điều tra các hành vi tham nhũng, đồng thời kiểm tra và phân tích các thông tin liên quan đến vi phạm của người giữ chức vụ công.

Luật xác định đây là cơ quan nhà nước thường trực, chuyên trách và độc lập, có nhiệm vụ phòng ngừa và đấu tranh chống tham nhũng trong khu vực công. Các thành viên phải là công dân Bulgaria có phẩm chất chuyên môn và đạo đức cao, có trình độ học vấn luật cao, ít nhất là bằng thạc sĩ luật, tối thiểu 10 năm kinh nghiệm pháp lý, đồng thời đủ tuổi để hoàn thành nhiệm kỳ trước khi đạt 65 tuổi. Nhiệm kỳ của Ủy ban kéo dài 5 năm và mỗi thành viên chỉ được đảm nhiệm một nhiệm kỳ.

Theo quy định mới, cứ 6 tháng một lần, Ủy ban phải báo cáo hoạt động trước Ủy ban thường trực của Quốc hội phụ trách công tác phòng, chống tham nhũng. Báo cáo thường niên cũng phải được trình Quốc hội, Tổng thống và Nội các trước ngày 31.3 hằng năm, đồng thời công khai trên trang thông tin điện tử của cơ quan này.

Việc tái lập lại cơ quan chống tham nhũng được xem là một trong những điều kiện then chốt để Bulgaria tiếp tục tiếp cận nguồn vốn từ Kế hoạch Phục hồi và chống chịu của Liên minh châu Âu (EU). Theo Ủy ban châu Âu, Bulgaria được phân bổ khoảng 6,2 tỷ euro từ quỹ phục hồi hậu đại dịch, song việc giải ngân gắn liền với các cam kết cải cách về tư pháp, quản trị công và chống tham nhũng.

Ngày 28/5, Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen đánh giá Bulgaria đã đạt tiến triển trong việc xây dựng một cơ quan chống tham nhũng độc lập, đồng thời nhấn mạnh Sofia cần duy trì động lực cải cách để kịp hoàn thành các mốc cam kết trước hạn chót tháng 8/2026. Theo Brussels, việc hoàn tất các cải cách liên quan có thể giúp Bulgaria được giải ngân thêm khoảng 370 triệu euro đang bị tạm giữ.

Chính phủ Bulgaria cũng cho biết, việc chậm ban hành Luật Phòng, chống tham nhũng và cải cách cơ chế điều tra Tổng Công tố viên có thể khiến nước này đối mặt nguy cơ mất khoảng 466 triệu euro từ Kế hoạch Phục hồi và chống chịu quốc gia.

Tranh luận về thẩm quyền điều tra

Bên cạnh sự ủng hộ dành cho việc thành lập cơ quan mới, nhiều chuyên gia pháp lý cũng cho rằng hiệu quả thực tế của mô hình này sẽ phụ thuộc vào cách thức triển khai trong thời gian tới.

Tổ chức Hợp tác và phát triển kinh tế (OECD) trong nhiều nghiên cứu về các cơ quan chống tham nhũng chuyên trách đã chỉ ra rằng thành công của các thiết chế này phụ thuộc vào một số yếu tố cốt lõi như tính độc lập về tổ chức, cơ chế bổ nhiệm minh bạch, nguồn lực tài chính ổn định, năng lực điều tra chuyên nghiệp và hệ thống giám sát hiệu quả.

Theo OECD, các cơ quan chống tham nhũng chỉ có thể phát huy vai trò khi được bảo vệ khỏi các tác động chính trị, đồng thời chịu sự kiểm tra thường xuyên của Quốc hội, cơ quan tư pháp và xã hội dân sự. Vì vậy, quy định yêu cầu Ủy ban Chống tham nhũng Bulgaria báo cáo định kỳ trước Quốc hội và công khai báo cáo hoạt động hằng năm được xem là một trong những cơ chế nhằm tăng cường trách nhiệm giải trình của cơ quan này.

Một số chuyên gia cũng lưu ý rằng việc trao quyền điều tra cần đi kèm với các cơ chế kiểm soát quyền lực phù hợp nhằm bảo đảm tuân thủ Hiến pháp và bảo vệ các quyền cơ bản của công dân. Đây chính là nội dung tạo ra nhiều tranh luận trong giới chính trị Bulgaria sau khi luật được thông qua. Thực tế, một trong những nội dung gây tranh cãi nhất của luật là việc trao chức năng điều tra cho Ủy ban Chống tham nhũng.

Đại diện Đảng Dân chủ Bulgaria, ông Atanas Slavov, bày tỏ lo ngại về nguồn nhân lực và hiệu quả thực thi của bộ máy điều tra mới. Ông nói: “Những thanh tra này sẽ đến từ đâu? Từ Đức, từ Pháp, từ Italia, và liệu chúng ta sẽ thực hiện một chiến dịch bàn tay sạch?”. Ông cho rằng không nên kỳ vọng vào những thay đổi mang tính đột phá ngay lập tức và nhấn mạnh thành công thực sự chỉ đến khi cơ quan công tố hoạt động vì lợi ích người dân thay vì phục vụ các nhóm lợi ích.

Trong khi đó, ông Velislav Velichkov thuộc Đảng Chúng ta tiếp tục thay đổi cảnh báo nguy cơ lạm quyền. Ông chia sẻ: “Điều khiến tôi lo ngại là khả năng lạm dụng phương tiện nghiệp vụ và tình báo đặc biệt ở cấp độ kiểm tra sơ bộ, mà không bảo đảm sự kiểm soát cần thiết đối với những người được miễn trừ”. Theo ông, một số quy định có thể phát sinh vấn đề về tính hợp hiến.

Ngược lại, đại diện Đảng Bulgaria Tiến bộ Ivan Vachev cho rằng, nếu hạn chế các công cụ điều tra thì cơ quan mới sẽ khó thực hiện hiệu quả nhiệm vụ được giao.

Nỗ lực củng cố niềm tin vào các thể chế công

Luật mới được thông qua trong bối cảnh Bulgaria trải qua nhiều năm bất ổn chính trị. Chỉ trong vòng vài năm, quốc gia thành viên EU này liên tiếp tổ chức nhiều cuộc bầu cử trước thời hạn, trong khi các cuộc biểu tình chống tham nhũng diễn ra trên diện rộng. Reuters nhận định chống tham nhũng đã trở thành một trong những vấn đề trung tâm của đời sống chính trị Bulgaria, tác động trực tiếp tới niềm tin của cử tri và tiến trình cải cách nhà nước.

Đáng chú ý, hồi tháng 1/2026, Quốc hội Bulgaria khóa trước từng bỏ phiếu giải thể mô hình Ủy ban Chống tham nhũng hiện hành và chuyển các chức năng của cơ quan này cho các cơ quan thực thi pháp luật khác. Việc Quốc hội thông qua luật mới lần này đồng nghĩa với việc cơ chế chống tham nhũng tập trung được tái lập dưới một mô hình tổ chức khác, với yêu cầu cao hơn về tính độc lập và trách nhiệm giải trình.

Trong Báo cáo Chống tham nhũng của EU, Ủy ban châu Âu ghi nhận nhận thức của người dân Bulgaria về tham nhũng ở mức cao. Các cuộc khảo sát Eurobarometer những năm gần đây cho thấy đa số công dân Bulgaria cho rằng tham nhũng là vấn đề phổ biến trong các cơ quan công quyền và có tác động tiêu cực tới môi trường đầu tư cũng như chất lượng dịch vụ công.

Các nhà phân tích tại Bulgaria cho rằng những cải cách về pháp quyền và chống tham nhũng không chỉ liên quan đến nguồn vốn phục hồi của EU mà còn gắn với mục tiêu chiến lược của nước này là gia nhập Khu vực đồng euro.

Trong Báo cáo năm 2024, Ủy ban châu Âu nhấn mạnh rằng bên cạnh các tiêu chí kinh tế và tài chính, chất lượng thể chế, hiệu quả quản trị và việc thực thi pháp luật đóng vai trò quan trọng đối với sự ổn định lâu dài của nền kinh tế. Chính phủ Bulgaria đã nhiều lần khẳng định việc củng cố nhà nước pháp quyền, tăng cường tính minh bạch và nâng cao hiệu quả chống tham nhũng là một phần trong quá trình chuẩn bị cho việc tham gia khu vực sử dụng đồng euro, bắt đầu từ ngày 1/1/2026. Sự kiện này đánh dấu bước tiến lịch sử trong quá trình hội nhập của quốc gia Đông Âu này. Với việc Bulgaria gia nhập, 21 quốc gia thành viên EU và hơn 357 triệu công dân EU sẽ cùng sử dụng đồng tiền chung của EU. Trong bối cảnh đó, việc thành lập một cơ quan chống tham nhũng mới được xem là bước đi quan trọng nhằm củng cố niềm tin của các đối tác châu Âu đối với tiến trình cải cách của Sofia.