Dự báo pháp luật trong kỷ nguyên sốBài cuối: Đồng hành với sự phát triển nhanh, bền vững

Bắt đầu từ nền móng thể chế

Nghị quyết số 27-NQ/TW về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới, đã đặt ra nhiệm vụ hoàn thiện pháp luật theo hướng ổn định, minh bạch, đủ khả năng điều chỉnh những quan hệ xã hội mới phát sinh. Điều đó đồng nghĩa với việc pháp luật phải chủ động nhận diện sớm xu hướng phát triển của đời sống kinh tế - xã hội để chuẩn bị hành lang pháp lý phù hợp. Trong tiến trình ấy, dự báo pháp luật cần được xác định là một công cụ chiến lược để nhận diện sớm những biến động xã hội, đánh giá xu hướng phát triển và định hình chính sách pháp luật phù hợp với tương lai.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm khi nói về đổi mới công tác xây dựng pháp luật trong giai đoạn phát triển mới đã nhấn mạnh: “Pháp luật phải đi trước, mở đường cho phát triển; thể chế phải tháo gỡ được các điểm nghẽn, khơi thông mọi nguồn lực của đất nước”.

Muốn vậy, Việt Nam cần xây dựng một lộ trình chiến lược toàn diện nhằm đưa dự báo pháp luật trở thành một bộ phận hữu cơ của quá trình xây dựng và hoàn thiện pháp luật trong thời kỳ mới. Bước đi đầu tiên mang tính nền tảng là thể chế hóa hoạt động dự báo pháp luật trong hệ thống xây dựng văn bản quy phạm pháp luật. Hiện nay, nhiều báo cáo đánh giá tác động chính sách còn chủ yếu phản ánh hiện trạng mà chưa làm rõ các kịch bản pháp lý có thể phát sinh trong tương lai. Điều này khiến không ít văn bản vừa ban hành đã bộc lộ "khoảng trống" hoặc nhanh chóng lạc hậu trước sự vận động của thực tiễn.

Do đó, cần quy định rõ dự báo pháp luật là một bước bắt buộc, độc lập trong quy trình lập pháp. Việc dự báo không thể chỉ dựa trên cảm tính mà phải được thực hiện bằng các mô hình phân tích định lượng, dữ liệu lớn (Big Data) và trí tuệ nhân tạo (AI), giúp nhà làm luật chủ động thay vì chạy theo thực tiễn.

Điều kiện cần và đủ hiện thực hóa chiến lược dự báo pháp luật

Trước hết là xây dựng hạ tầng dữ liệu pháp lý số quốc gia. Bởi, không thể có dự báo chính xác nếu thiếu dữ liệu chất lượng. Trong thời đại số, dữ liệu chính là nguồn tài nguyên của quản trị nhà nước. Cần xây dựng hạ tầng dữ liệu pháp lý số thống nhất, nơi toàn bộ văn bản quy phạm pháp luật, án lệ, thực tiễn xét xử, dữ liệu kinh tế và dữ liệu dân cư… được kết nối đồng bộ. Khi đó, công nghệ trí tuệ nhân tạo mới có thể phân tích những chuyển động sâu bên trong đời sống pháp lý, phát hiện các xu hướng tiềm ẩn khó nhìn thấy bằng phương pháp truyền thống.

Tiếp đến là phát triển đội ngũ chuyên gia pháp lý số: chú trọng đào tạo đội ngũ “luật gia số”. Đội ngũ này là những chuyên gia vừa am hiểu luật pháp, vừa nắm vững kiến thức về trí tuệ nhân tạo, blockchain, an ninh mạng, phân tích dữ liệu và phương pháp mô hình hóa dự báo… Họ sẽ là "cầu nối" giữa giới luật học truyền thống và công nghệ hiện đại, giúp chuyển hóa dữ liệu thành nhận thức pháp lý có giá trị. Về lâu dài, chính đội ngũ này sẽ tạo nên năng lực nội sinh cho nền tư pháp và lập pháp Việt Nam trong kỷ nguyên số.

Mở rộng ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) vào phân tích và dự báo pháp luật. Trong bối cảnh công nghệ phát triển mạnh mẽ, trí tuệ nhân tạo có thể trở thành công cụ đột phá trong dự báo pháp luật. AI có khả năng rà soát hàng triệu văn bản pháp luật trong thời gian ngắn, nhận diện các điểm chồng chéo, phân tích xu hướng, mô phỏng tác động của các chính sách mới… Việc ứng dụng AI nhằm nâng cao năng lực ra quyết định của nhà lập pháp. Trong tương lai gần, người làm luật không chỉ ngồi trước văn bản giấy, mà sẽ phải làm việc với mô hình dữ liệu, bản đồ rủi ro pháp lý và hệ thống dự báo thông minh.

Chủ động hội nhập pháp lý toàn cầu. Trong một thế giới phẳng về công nghệ, nhiều thách thức pháp lý không còn dừng ở biên giới quốc gia. Dữ liệu xuyên biên giới, tội phạm mạng, tài sản số, quyền riêng tư hay quản trị AI… đều là những vấn đề không nước nào có thể tự mình giải quyết mà đòi hỏi sự phối hợp toàn cầu. Do đó, Việt Nam cần chủ động tham gia các diễn đàn và thiết chế pháp lý quốc tế liên quan đến quản trị công nghệ số. Việc hội nhập không chỉ giúp tiếp cận các mô hình dự báo tiên tiến mà còn tạo điều kiện để Việt Nam chủ động bảo vệ lợi ích đất nước từ sớm, nhận diện sớm các rủi ro pháp lý xuyên biên giới, nâng cao vị thế quốc gia trong xây dựng luật chơi toàn cầu.

Hình thành văn hóa lập pháp hướng tới tương lai. Điều sâu xa nhất dự báo pháp luật mang lại không chỉ là những văn bản tốt hơn, mà là một tư duy quản trị mới. Đó là chuyển từ trạng thái bị động xử lý sang chủ động kiến tạo. Một đất nước muốn đi bền vững cần trước hết một hệ thống pháp luật biết đi trước.

Dự báo pháp luật trong giai đoạn hiện nay là một chiến lược quản trị quốc gia hiện đại. Với việc thể chế hóa quy trình dự báo, xây dựng hạ tầng dữ liệu số, đào tạo luật gia số, ứng dụng AI và mở rộng hội nhập quốc tế, Việt Nam có thể từng bước hình thành một nền pháp luật hiện đại, không chỉ phù hợp với thực tiễn hiện tại mà còn hướng đến tương lai, đồng hành cùng sự phát triển nhanh và bền vững của đất nước.