Dự án Tự do: "Canh bạc mới" của Tổng thống Trump giữa vòng xoáy đối đầu Iran
Washington tuyên bố sẽ “dẫn đường” cho các tàu bị mắc kẹt tại eo biển Hormuz rời đi an toàn, song cách thức triển khai vẫn chưa rõ ràng, trong khi nguy cơ leo thang xung đột với Iran hiện hữu.
Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 4/5 cho biết, Washington sẽ hỗ trợ các tàu đang mắc kẹt tại eo biển Hormuz di chuyển đến nơi an toàn, trong một sáng kiến được ông gọi là “Project Freedom” (Dự án Tự do), qua đó phát đi tín hiệu thách thức đối với việc Iran phong tỏa tuyến đường biển chiến lược này.
“Việc di chuyển tàu thuyền đơn thuần nhằm giải phóng những cá nhân, doanh nghiệp và quốc gia hoàn toàn không làm gì sai - họ là nạn nhân của hoàn cảnh”, ông Trump viết trên nền tảng Truth Social ngày 4/5, đồng thời gọi đây là một “cử chỉ nhân đạo”.
Theo nhà lãnh đạo Mỹ, chiến dịch được triển khai theo đề nghị của các quốc gia có tàu bị mắc kẹt tại eo biển - những đối tượng mà ông mô tả là “trung lập và vô tội”. Ông cũng cho biết các đặc phái viên Mỹ đang tiến hành các cuộc thảo luận “tích cực” với Iran, song cảnh báo rằng bất kỳ sự can thiệp nào vào chiến dịch “sẽ phải được xử lý mạnh mẽ”.
Tuy nhiên, cách thức thực hiện kế hoạch vẫn chưa được làm rõ, trong khi Iran đã cảnh báo tàu thuyền không được đi vào khu vực.
Nguy cơ leo thang căng thẳng trên biển
Ngay trong ngày đầu tiên của chiến dịch, một tàu chiến Mỹ được cho là đã bị hải quân Iran tấn công bằng tên lửa gần Jask, khu vực thuộc eo biển nằm giữa Iran và Oman. Phía Mỹ bác bỏ thông tin này, nhưng sự việc đã làm gia tăng lo ngại về khả năng leo thang xung đột.
Hoạt động hàng hải qua eo biển Hormuz bị gián đoạn sau khi Tehran kiểm soát tuyến đường quan trọng này, vài ngày sau các cuộc tấn công của Mỹ và Israel ngày 28/2. Xung đột và sự gián đoạn đã đẩy giá dầu tăng mạnh, gây sức ép lên nền kinh tế toàn cầu. Đồng thời, việc Mỹ phong tỏa các cảng của Iran càng khiến căng thẳng leo thang.
Dù hai bên đã thiết lập lệnh ngừng bắn từ ngày 8/4 và trao đổi đề xuất thông qua trung gian Pakistan, đến nay vẫn chưa đạt được một thỏa thuận toàn diện. Iran yêu cầu chấm dứt hoàn toàn xung đột, trong khi ông Donald Trump khẳng định Tehran phải dỡ bỏ cái mà ông gọi là “phong tỏa” eo biển Hormuz - tuyến vận chuyển khoảng 1/5 nguồn cung dầu và khí đốt toàn cầu. Ông cũng nhấn mạnh chương trình hạt nhân của Iran vẫn là “lằn ranh đỏ”.
Mục tiêu và quy mô chiến dịch
Tổng thống Donald Trump cho biết Dự án Tự do nhằm bảo đảm hành lang an toàn cho các tàu mắc kẹt. “Chúng tôi sẽ dẫn dắt các tàu của họ ra khỏi những vùng nước bị hạn chế này một cách an toàn, để họ có thể tự do tiếp tục hoạt động”, ông viết.
Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) cho biết sẽ hỗ trợ chiến dịch, cùng với sáng kiến rộng hơn của Bộ Ngoại giao Mỹ mang tên Maritime Freedom Construct (Xây dựng Tự do Hàng hải), nhằm tăng cường phối hợp và chia sẻ thông tin giữa các đối tác quốc tế.
Theo CENTCOM, lực lượng triển khai có thể bao gồm các tàu khu trục, hơn 100 máy bay, các phương tiện không người lái và khoảng 15.000 binh sĩ.
“Chỉ có khoảng một chục tàu hải quân có khả năng bảo vệ vận tải biển, trong khi trước chiến tranh có hơn 100 tàu đi qua eo biển mỗi ngày. Bài toán này đơn giản là không khả thi”
Ông Jonathan Hackett
Chuyên gia tác chiến đặc biệt đã nghỉ hưu của Thủy quân Lục chiến Mỹ
Ông Jonathan Hackett, chuyên gia tác chiến đặc biệt đã nghỉ hưu của Thủy quân Lục chiến Mỹ nhận định, mục tiêu của Washington đã có sự điều chỉnh. “Ở giai đoạn đầu của xung đột, mục tiêu được nêu là thay đổi chế độ và phá hủy năng lực hạt nhân, tên lửa của Iran”, ông nói với Al Jazeera. “Những mục tiêu đó hiện đã chuyển dịch sang một kết quả mang tính kinh tế hơn, tập trung vào eo biển Hormuz”.
Tuy nhiên, ông Jonathan Hackett cảnh báo rủi ro leo thang là rất lớn: “Nếu xảy ra các cuộc đối đầu, Mỹ sẽ không chỉ hộ tống tàu mà còn phải bảo vệ chúng. Điều đó tạo ra một phép tính rủi ro mới, đặc biệt đối với các công ty bảo hiểm”.
Hàng nghìn tàu và thủy thủ đang bị mắc kẹt
Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) ước tính có tới 20.000 thuyền viên đang mắc kẹt trên khoảng 2.000 tàu tại khu vực Vịnh gần eo biển Hormuz, bao gồm tàu chở dầu, tàu hàng, tàu chở hàng rời và tàu du lịch.
Kể từ khi xung đột bắt đầu, tổ chức này ghi nhận ít nhất 19 vụ tấn công vào tàu, khiến 10 thuyền viên thiệt mạng và 8 người bị thương. Nhiều tàu đang cạn kiệt lương thực, nhiên liệu và nước.
“Chưa từng có tiền lệ về việc một số lượng lớn thuyền viên bị mắc kẹt như vậy trong thời hiện đại”
Ông Damien Chevallier
Giám đốc bộ phận An toàn Hàng hải của Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO)
Tổ chức này đã kêu gọi tất cả các bên giảm leo thang căng thẳng để cho phép sơ tán an toàn các thủy thủ đoàn. Tuy nhiên, các sự cố dọc eo biển vẫn tiếp diễn. Mới nhất là việc Cơ quan Điều hành Thương mại Hàng hải Vương quốc Anh báo cáo rằng một tàu chở dầu ngoài khơi cảng Fujairah của Các Tiểu Vương quốc Ảrập Thống nhất (UAE) đã bị trúng vật thể lạ, nhưng tất cả thủy thủ đoàn đều an toàn.
Vài giờ trước đó, thông tin cho biết một tàu chở hàng rời đã bị nhiều máy bay nhỏ tấn công gần bờ biển Iran.
Phản ứng từ Iran và những rủi ro hiện hữu
Iran khẳng định các tàu đi qua eo biển phải nộp phí và tuân theo lộ trình do Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) kiểm soát.
Sau thông báo về chiến dịch của Tổng thống Donald Trump, ông Ebrahim Azizi, Chủ tịch Ủy ban An ninh Quốc gia của Quốc hội Iran cảnh báo: “Eo biển Hormuz và Vịnh Ba Tư sẽ không được quản lý bởi những bài đăng ảo tưởng của ông Trump”.
Trong khi đó, lực lượng hải quân Mỹ đã bắt đầu các hoạt động rà phá thủy lôi tại khu vực, song quá trình này có thể kéo dài nhiều tuần hoặc nhiều tháng.
Các chuyên gia cảnh báo hai rủi ro chính là thủy lôi và năng lực hải quân của Iran, bao gồm các tàu cao tốc và thiết bị bay không người lái có thể gây gián đoạn hoặc chặn tàu.
Ngoài ra, yếu tố bảo hiểm cũng là trở ngại lớn. Ngay cả khi tuyến đường được tuyên bố an toàn, các công ty vận tải vẫn có thể do dự nếu không có bảo đảm chắc chắn.
“Giải pháp duy nhất là mở lại eo biển, sau đó là các cuộc đàm phán kéo dài về chương trình hạt nhân của Iran. Nếu kế hoạch này được tính toán kỹ lưỡng, nó có thể giúp ích. Nếu không, nó có nguy cơ làm leo thang xung đột”
Ông Harlan Ullman
Cựu sĩ quan hải quân Mỹ
Ông Harlan Ullman, cựu sĩ quan hải quân Mỹ nhận định, chiến dịch có thể góp phần hạ nhiệt căng thẳng nếu Iran cho phép. “Nếu đây là bước mở đầu cho các cuộc đàm phán và Iran cho phép tàu thuyền đi qua, đó có thể là một tín hiệu tích cực”, ông nói. “Nhưng nếu eo biển bị gài mìn hoặc Iran phản đối, tình hình có thể trở nên rất nguy hiểm”.
Theo các nhà phân tích, tình hình hiện nay gợi nhớ đến “Chiến tranh tàu chở dầu” trong thập niên 1980, trong khuôn khổ xung đột Iran - Iraq, khi hai bên tấn công các tàu chở dầu nhằm làm suy yếu nguồn thu của đối phương.
Năm 1987, Mỹ triển khai Chiến dịch Earnest Will để hộ tống các tàu Kuwait treo cờ Mỹ. Một thời gian sau, tàu USS Samuel B. Roberts bị trúng thủy lôi của Iran, dẫn đến Chiến dịch Praying Mantis - cuộc tấn công quy mô lớn của Mỹ vào lực lượng hải quân Iran.
Xung đột chỉ hạ nhiệt vào cuối năm 1988 sau lệnh ngừng bắn giữa Iran và Iraq do Liên Hợp Quốc làm trung gian.
Trong bối cảnh hiện nay, Dự án Tự do được xem là nỗ lực vừa mang tính nhân đạo, vừa nhằm ổn định thị trường năng lượng toàn cầu từ phía Tổng thống Donald Trump. Tuy nhiên, với những rủi ro quân sự và bất đồng chính trị sâu sắc giữa Washington và Tehran, khả năng triển khai và hiệu quả thực tế của sáng kiến này vẫn còn bỏ ngỏ.
