Dự án Luật Nuôi con nuôi (sửa đổi): Bảo đảm ngay cả khi xảy ra biến cố pháp lý, trẻ vẫn có một nơi an toàn để thuộc về

Tiếp tục Kỳ họp thứ Hai, sáng nay, sau phiên làm việc tại hội trường, Quốc hội thảo luận tại tổ về: dự án Luật Đấu giá tài sản (sửa đổi); dự án Luật Luật sư (sửa đổi) và dự án Luật Nuôi con nuôi (sửa đổi). Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn tham dự phiên thảo luận tại Tổ 2, Đoàn ĐBQH TP. Hồ Chí Minh.

Phải xác định rõ người chịu trách nhiệm theo dõi và hỗ trợ

Thảo luận dự án Luật Nuôi con nuôi (sửa đổi), các ĐBQH TP. Hồ Chí Minh đánh giá đây là dự án Luật có ý nghĩa nhân văn sâu sắc; đánh giá cao nỗ lực của Ban soạn thảo trong việc hoàn thiện dự án Luật; đồng thời đề nghị hoàn thiện quy định về theo dõi, hỗ trợ sau khi giao nhận con nuôi, xử lý việc hủy bỏ, thu hồi quyết định nuôi con nuôi và kiểm soát việc công khai thông tin trẻ em trên môi trường điện tử... nhằm bảo vệ tốt hơn quyền, lợi ích hợp pháp và sự an toàn của trẻ.

Theo ĐBQH Nguyễn Vũ Trung, dự án Luật có hai nội dung liên quan trực tiếp đến sự an toàn và tương lai của trẻ em, gồm: theo dõi, hỗ trợ sau khi giao nhận con nuôi và xử lý việc hủy bỏ, thu hồi quyết định nuôi con nuôi. Đại biểu nhấn mạnh thông điệp "giao nhận một đứa trẻ không phải là kết thúc trách nhiệm của Nhà nước; hủy bỏ một quyết định nuôi con nuôi không đồng nghĩa với việc để trẻ mất đi sự an toàn".

Trên tinh thần đó, tại Điều 22 về theo dõi, hỗ trợ sau khi giao nhận con nuôi, đại biểu ghi nhận việc yêu cầu báo cáo định kỳ là cần thiết, tuy nhiên cũng chỉ rõ, nếu việc theo dõi chỉ dừng ở yêu cầu cha mẹ nuôi điền biểu mẫu 6 tháng một lần thì chúng ta mới có báo cáo, chưa chắc đã có sự hỗ trợ cần thiết.

"Một tờ giấy có thể cho biết trẻ vẫn đi học, vẫn khỏe mạnh, nhưng chưa chắc phản ánh được trẻ có đang bị bỏ mặc, gặp khó khăn trong hòa nhập hay gia đình có cần được giúp đỡ để vượt qua khủng hoảng hay không", đại biểu nêu thực tế.

Vì vậy, đại biểu Nguyễn Vũ Trung đề nghị chuyển trọng tâm từ báo cáo cho đủ kỳ sang theo dõi để nhận diện đúng nhu cầu và hỗ trợ kịp thời.

Theo đó, trong ba năm đầu sau khi giao nhận con nuôi, cha mẹ nuôi cần phối hợp cung cấp thông tin về sức khỏe, học tập, khả năng hòa nhập và sự phát triển của trẻ. Tuy nhiên, phương thức cung cấp thông tin cần linh hoạt, có thể thực hiện trực tiếp hoặc bằng hình thức điện tử; không nên biến việc này thành một thủ tục hành chính nặng nề, nhất là khi thông tin đã có trong hồ sơ hoặc cơ sở dữ liệu của cơ quan nhà nước.

"Quan trọng hơn, phải xác định rõ người chịu trách nhiệm theo dõi và hỗ trợ. Ở cấp xã, cần phân công người làm công tác xã hội hoặc người được đào tạo, giao nhiệm vụ phù hợp. Mức độ theo dõi phải căn cứ vào nhu cầu và nguy cơ đối với từng trẻ. Trẻ đang ổn định không cần phải chịu những cuộc kiểm tra máy móc, lặp đi lặp lại. Nhưng khi xuất hiện dấu hiệu bạo lực, bỏ mặc, xung đột hoặc khó khăn nghiêm trọng, cơ quan có trách nhiệm phải kịp thời đánh giá và đề xuất biện pháp hỗ trợ, bảo vệ", đại biểu nhấn mạnh.

Bên cạnh đó, đại biểu Nguyễn Vũ Trung cũng lưu ý, theo dõi việc nuôi con nuôi không nên bị hiểu là nghi ngờ gia đình nhận con nuôi; mục tiêu là giúp quan hệ gia đình bền vững, phát hiện sớm khó khăn và bảo vệ trẻ khi có nguy cơ.

"Đối với trẻ được nhận làm con nuôi ở nước ngoài, trách nhiệm bảo vệ cũng không thể dừng lại khi trẻ rời Việt Nam. Cơ quan trung ương cần có đầu mối phối hợp với nước tiếp nhận, tiếp nhận thông tin và xử lý kịp thời khi quyền, lợi ích hoặc sự an toàn của trẻ bị đe dọa. Toàn bộ quá trình phải bảo đảm quyền riêng tư và bảo vệ dữ liệu cá nhân của trẻ", đại biểu đề xuất.

Hủy bỏ, thu hồi quyết định nuôi con nuôi phải trả lời câu hỏi: ai sẽ chăm sóc trẻ, trẻ sẽ ở đâu và bằng cách nào để việc chăm sóc không bị gián đoạn?

Tại Điều 23 liên quan đến xử lý vi phạm, hủy bỏ hoặc thu hồi quyết định nuôi con nuôi, đại biểu Nguyễn Vũ Trung nhất trí xử lý vi phạm là cần thiết. Tuy nhiên, đại biểu cũng đề nghị khi xem xét hủy bỏ hoặc thu hồi quyết định nuôi con nuôi, trước hết phải nhận thức rõ rằng trẻ em là đối tượng có thể chịu tác động trực tiếp.

"Quyết định này có thể làm thay đổi nơi ở, người chăm sóc và các quan hệ gia đình của trẻ. Vì vậy, không thể chỉ đặt câu hỏi quyết định trước đây đúng hay sai, mà còn phải trả lời câu hỏi: Sau quyết định này, ai sẽ chăm sóc trẻ, trẻ sẽ ở đâu và bằng cách nào để việc chăm sóc không bị gián đoạn?".

Đặt vấn đề trên, đại biểu đề nghị trước khi ra quyết định, cơ quan có thẩm quyền phải thông báo bằng văn bản cho các bên liên quan, tạo điều kiện để họ cung cấp thông tin, giải trình; đồng thời lắng nghe ý kiến của trẻ nếu trẻ có khả năng bày tỏ. Quyết định cần nêu rõ căn cứ, chứng cứ, thời điểm có hiệu lực và phương án chăm sóc, bảo vệ trẻ.

Đặc biệt, trước khi quyết định có hiệu lực, cơ quan có thẩm quyền phải đánh giá nơi ở và người chăm sóc tiếp theo, bảo đảm việc chăm sóc trẻ không bị đứt đoạn. Nếu xuất hiện nguy cơ tức thì, cơ quan chức năng phải áp dụng ngay các biện pháp bảo vệ khẩn cấp. Tuy nhiên, khẩn cấp không có nghĩa là bỏ qua quyền được giải trình, xem xét và khiếu nại theo quy định của pháp luật.

“

"Tóm lại, sửa đổi Điều 22 là để việc theo dõi trở thành một mạng lưới hỗ trợ, chứ không phải một vòng báo cáo hình thức. Sửa đổi Điều 23 là để xử lý đúng sai nhưng không đẩy trẻ vào khoảng trống chăm sóc. Một chính sách nuôi con nuôi tốt không chỉ đưa trẻ đến một gia đình mới, mà còn phải giúp gia đình đó đứng vững và bảo đảm rằng, ngay cả khi xảy ra biến cố pháp lý, trẻ vẫn có một nơi an toàn để thuộc về", đại biểu Nguyễn Vũ Trung nhấn mạnh.

Liên quan đến quy định về chấm dứt việc nuôi con nuôi, ĐBQH Dương Văn Thăng cho biết, theo quy định tại Điều 28 dự thảo Luật, Tòa án nhân dân có thẩm quyền giải quyết yêu cầu chấm dứt việc nuôi con nuôi theo quy định của luật này và pháp luật về tố tụng dân sự.

Đại biểu đề nghị rà soát, sửa quy định theo hướng xác định rõ Tòa án nhân dân có thẩm quyền giải quyết yêu cầu chấm dứt việc nuôi con nuôi theo quy định của pháp luật về tố tụng dân sự. Việc xác định thẩm quyền của Tòa án cần được thực hiện thống nhất với Bộ luật Dân sự, Luật Nuôi con nuôi và các quy định pháp luật có liên quan; trình tự, thủ tục giải quyết thực hiện theo pháp luật về tố tụng dân sự.

Cần kiểm soát việc công khai thông tin, hình ảnh của trẻ em để tìm kiếm, giới thiệu người nhận con nuôi

Ở góc độ khác, ĐBQH Nguyễn Thị Hồng Hạnh nêu thực tế hiện nay, một số bệnh viện đăng tải thông tin, hình ảnh của trẻ em bị bỏ rơi nhằm tìm kiếm cha mẹ hoặc người thân cho trẻ. Tuy nhiên, việc công khai thông tin, hình ảnh chưa được kiểm soát chặt chẽ. Người có nhu cầu nhận con nuôi có thể liên hệ trực tiếp để tìm hiểu, đề nghị nhận hoặc lựa chọn trẻ, từ đó tiềm ẩn nguy cơ phát sinh hành vi môi giới, thỏa thuận không đúng quy trình, thủ tục nhận nuôi con nuôi.

Khoản 4 Điều 5 dự thảo Luật đã nghiêm cấm việc sử dụng mạng viễn thông, mạng xã hội hoặc nền tảng điện tử để môi giới, tìm kiếm, kết nối việc cho và nhận con nuôi. Tuy nhiên, dự thảo Luật chưa quy định rõ việc công khai thông tin, hình ảnh của trẻ nhằm tìm kiếm người nhận con nuôi.

Do đó, đại biểu Nguyễn Thị Hồng Hạnh đề nghị nghiên cứu bổ sung quy định kiểm soát việc công khai thông tin, hình ảnh của trẻ em để tìm kiếm, giới thiệu người nhận con nuôi; đồng thời phân biệt rõ với trường hợp cơ quan có thẩm quyền công khai thông tin nhằm tìm kiếm cha mẹ hoặc người thân cho trẻ.

"Quy định cần bảo đảm vừa bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của trẻ em, vừa ngăn ngừa việc lợi dụng hoạt động tìm kiếm, kết nối nhận con nuôi để thực hiện hành vi trái pháp luật", đại biểu Nguyễn Thị Hồng Hạnh nhấn mạnh.