Động lực mới cho xuất khẩu thủy sản

Động lực tăng trưởng dịch chuyển

Những con số xuất khẩu 8 tháng năm 2026 từ Hiệp hội chế biến và xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP) cho thấy gam màu tích cực ở nhiều mặt hàng thủy sản. Tôm đạt 3,3 tỷ USD, tăng 12% so với cùng kỳ; cá tra đạt 1,5 tỷ USD, tăng 10%; cá rô phi đạt 90 triệu USD, tăng 43%. Với cá ngừ, riêng tháng 8 xuất khẩu đạt gần 90 triệu USD, tăng 2%.

Tuy nhiên, tốc độ tăng kim ngạch chưa phản ánh hết những chuyển động bên trong. Trong cùng một mặt hàng, có thị trường tăng hàng chục phần trăm nhưng cũng có thị trường giảm mạnh. Động lực tăng trưởng vì thế đang dịch chuyển, cho thấy tầm quan trọng ngày càng lớn của việc đa dạng hóa thị trường, đồng thời phát triển sản phẩm phù hợp với nhu cầu của từng phân khúc.

Sự phân hóa thể hiện rõ ở mặt hàng tôm. Trong 8 tháng, xuất khẩu sang Trung Quốc và Hong Kong đạt gần 1,12 tỷ USD, tăng 35,9% và chiếm hơn 34% tổng kim ngạch. Trong khi đó, Mỹ giảm 11,7%, EU giảm 3,6%. Ở chiều tích cực, xuất khẩu sang Nhật Bản, Australia, Canada và khối CPTPP đều tăng.

Xu hướng tương tự xuất hiện với cá tra. Trung Quốc tiếp tục là thị trường lớn, chiếm 27% kim ngạch, với giá trị xuất khẩu 8 tháng đạt 417 triệu USD, tăng 29%. Brazil cũng tạo thêm lực đẩy, trong khi xuất khẩu sang Mỹ tiếp tục giảm mạnh.

Với cá rô phi, sự dịch chuyển còn rõ hơn. Brazil đóng góp 44 triệu USD trong tổng kim ngạch 90 triệu USD của 8 tháng, trở thành thị trường lớn của mặt hàng này. Ngược lại, xuất khẩu sang Mỹ giảm 48%, còn 21 triệu USD.

Cá ngừ có diễn biến khác khi Mỹ vẫn là thị trường chủ lực, đạt 248 triệu USD trong 8 tháng, tăng 8%. Nga tạo thêm dư địa với kim ngạch 38 triệu USD, tăng 56%; Nhật Bản và Canada cũng cải thiện, trong khi EU tiếp tục giảm.

Nhìn từ bốn mặt hàng, động lực xuất khẩu đang dịch chuyển giữa các thị trường. Trung Quốc tạo lực kéo cho tôm và cá tra; Brazil nổi lên với cá rô phi và tạo thêm động lực cho cá tra; Nga tăng mạnh với cá ngừ. Sự phân hóa này cho thấy đa dạng hóa thị trường ngày càng quan trọng để mở thêm dư địa tăng trưởng và giảm tác động khi một số đầu ra lớn suy giảm.

Cạnh tranh bằng chất lượng và giá trị

Đa dạng hóa thị trường mới chỉ là một phần của bài toán. Những diễn biến gần đây cho thấy dư địa còn nằm ở việc đưa sản phẩm vào các phân khúc mới và nâng giá trị thay vì chỉ mở rộng lượng hàng xuất khẩu.

Cá rô phi là một ví dụ. Trong tháng 8, xuất khẩu sang Nhật Bản đạt 400.000USD, tăng 192%; luỹ kế 8 tháng đạt 2 triệu USD, tăng 77%. Quy mô còn nhỏ so với Brazil hay Mỹ, nhưng điểm đáng chú ý là cá rô phi nước lợ của Việt Nam đã bắt đầu được đưa vào phân khúc sushi, sashimi tại Nhật Bản.

Để tham gia phân khúc này, sản phẩm phải đáp ứng yêu cầu cao về chất lượng, kiểm soát nước nuôi, truy xuất nguồn gốc và chế biến. Điều này mở ra khả năng gia tăng giá trị sử dụng của cá rô phi, thay vì chỉ cạnh tranh ở phân khúc phổ thông.

Một số thị trường khác cũng đang mở thêm dư địa cho mặt hàng này. Xuất khẩu cá rô phi sang Ảrập Xêút đạt 7 triệu USD trong 8 tháng, tăng 23%; CPTPP đạt 6 triệu USD, tăng 50%; EU đạt 4 triệu USD, tăng 7%.

Tại châu Âu, nguồn cung cá thịt trắng khai thác tự nhiên tương đối hạn chế và giá cao đang tạo thêm cơ hội cho các loài cá nuôi có nguồn cung ổn định. Tuy nhiên, khả năng tận dụng dư địa này phụ thuộc vào việc đáp ứng các yêu cầu về chất lượng, quy cách và chứng nhận.

Câu chuyện nâng giá trị cũng thể hiện ở mặt hàng tôm. Dù kim ngạch 8 tháng vẫn tăng 12%, đà tăng đang chậm lại trong bối cảnh nguồn cung thế giới tiếp tục tăng. Thông tin từ Global Shrimp Forum 2026 cho thấy cạnh tranh trong những tháng cuối năm sẽ tiếp tục quyết liệt, khi người mua ngày càng chú trọng chất lượng, quy cách sản phẩm, tính ổn định và khả năng đáp ứng nhu cầu cụ thể của từng thị trường.

Điều đó cho thấy cuộc cạnh tranh không chỉ nằm ở khả năng cung cấp nhiều hơn hay mở thêm thị trường. Khi nhu cầu tại các đầu ra lớn phân hóa và cạnh tranh gia tăng, khả năng tạo ra sản phẩm phù hợp với từng thị trường, duy trì chất lượng ổn định và đáp ứng các tiêu chuẩn cao sẽ ngày càng quan trọng.

Diễn biến của tôm, cá tra, cá ngừ và cá rô phi cũng cho thấy đa dạng hóa cần được hiểu theo nghĩa rộng hơn: không chỉ giảm phụ thuộc vào một vài thị trường, mà còn đa dạng sản phẩm và phân khúc. Việc cá rô phi bước vào sushi, sashimi tại Nhật Bản là một tín hiệu cho hướng đi này.

Từ tăng kim ngạch sang nâng chất lượng tăng trưởng là bước chuyển cần thiết khi thị trường quốc tế ngày càng nhiều biến động. Mở thêm thị trường giúp phân tán rủi ro; đi vào những phân khúc có yêu cầu cao hơn tạo cơ hội nâng giá trị. Kết hợp được hai hướng này sẽ tạo thêm dư địa cho các mặt hàng thủy sản Việt Nam duy trì tăng trưởng trong những tháng cuối năm và xây dựng vị thế bền vững hơn trên thị trường quốc tế.