Đồng bộ chính sách, bảo đảm quyền lợi người dân

Đổi mới tư duy lập pháp, tháo gỡ điểm nghẽn chính sách

ĐBQH Hoàng Thanh Tùng (TP. Cần Thơ), Bộ trưởng Bộ Tư pháp nhấn mạnh, ba dự án luật: Luật Đất đai (sửa đổi), Luật Nhà ở (sửa đổi) và Luật Kinh doanh bất động sản (sửa đổi) có vai trò quan trọng, tác động trực tiếp đến môi trường đầu tư kinh doanh và quyền, lợi ích hợp pháp của người dân, doanh nghiệp. Những cải cách phù hợp sẽ góp phần tháo gỡ điểm nghẽn, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội.

Theo Bộ trưởng, việc trình Quốc hội xem xét đồng thời ba dự án luật giúp bảo đảm tính đồng bộ về chính sách, đáp ứng yêu cầu triển khai Nghị quyết Hội nghị Trung ương 3 và Nghị quyết số 21 – NQ/TW về định hướng sửa đổi, hoàn thiện Luật Đất đai và các luật liên quan.

Một điểm mới đáng chú ý là tư duy lập pháp theo hướng tinh gọn: những vấn đề định hướng lớn, có tính ổn định được quy định trực tiếp trong luật; các nội dung thường xuyên thay đổi hoặc phụ thuộc điều kiện phát triển kinh tế - xã hội được giao Chính phủ quy định, bảo đảm tính linh hoạt.

Đối với dự án Luật Đất đai (sửa đổi), Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng đánh giá cao việc đổi mới phương pháp xác định giá đất. Trước đây, việc áp dụng bốn phương pháp có thể dẫn đến những kết quả khác nhau đối với cùng một dự án, gây khó khăn cho địa phương, doanh nghiệp và công tác thanh tra, giám sát. Dự thảo Luật lần này chuyển sang một phương pháp xác định giá đất theo bảng giá đất và hệ số điều chỉnh, tạo thuận lợi hơn cho quá trình áp dụng và tính toán chi phí thực hiện dự án.

Cùng với đó, dự thảo Luật bổ sung cơ chế điều tiết phần giá trị tăng thêm từ đất không do người sử dụng đất đầu tư. Khi Nhà nước đầu tư hạ tầng làm tăng giá trị đất đai tại khu vực liên quan, cần có cơ chế phân bổ hợp lý phần giá trị tăng thêm giữa các chủ thể, trong đó có Nhà nước. Nguồn thu này được ưu tiên tái đầu tư cho hạ tầng, chỉnh trang đô thị, phát triển nhà ở cho thuê và bảo đảm an sinh xã hội.

Đáng chú ý, chính sách thu hồi đất được tiếp cận theo hướng chuyển từ bồi thường tài sản sang tái thiết cuộc sống. Người có đất ở bị thu hồi được ưu tiên tái định cư tại chỗ, có thể hoán đổi diện tích đất bị thu hồi sang phần diện tích còn lại hoặc thửa đất khác. Dự thảo Luật cũng mở rộng khả năng sử dụng đất đa mục đích, trên cơ sở không làm thay đổi mục đích sử dụng chính.

Với dự án Luật Nhà ở (sửa đổi), quy định thời hạn sử dụng nhà chung cư gắn với niên hạn công trình có thể góp phần tháo gỡ vướng mắc trong cải tạo chung cư cũ. Tuy nhiên, Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng lưu ý phải bảo vệ quyền lợi của người dân khi công trình hết thời hạn sử dụng và cần xây dựng lại. Người dân phải được bảo đảm quyền tái định cư; khoản chênh lệch nếu căn hộ mới có diện tích lớn hơn hoặc hiện đại hơn cần hợp lý, không thể buộc họ mua lại từ đầu tài sản thuộc quyền sở hữu hợp pháp của mình.

Đối với dự án Luật Kinh doanh bất động sản (sửa đổi), việc cấp mã định danh điện tử và công khai thông tin dự án được kỳ vọng tăng tính minh bạch, hạn chế tình trạng dự án được đưa vào kinh doanh khi chưa hoàn thiện đầy đủ thủ tục pháp lý về đất đai.

Tuy nhiên, Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng cho rằng, cần rà soát kỹ để bảo đảm sự thống nhất giữa ba dự thảo luật, nhất là quy định về công chứng giao dịch bất động sản và quyền sử dụng đất. Trong khi dự thảo Luật Đất đai (sửa đổi) giao Chính phủ quy định các loại hợp đồng phải công chứng, chứng thực, dự thảo Luật Nhà ở (sửa đổi) và Luật Kinh doanh bất động sản (sửa đổi) vẫn quy định cụ thể theo pháp luật hiện hành.

Bộ trưởng nhấn mạnh, đất và nhà trên đất là một thể thống nhất, không thể tách biệt cách thức quản lý. Cơ sở dữ liệu và hoạt động công chứng có tính chất bổ trợ, không thể thay thế nhau, bởi dữ liệu không thể tự đánh giá ý chí của người tham gia giao dịch hoặc phát hiện những thủ đoạn lừa đảo tinh vi.

Hơn nữa, theo định hướng sửa đổi Luật Công chứng, quy định giao dịch nào bắt buộc phải công chứng sẽ được quy định trực tiếp bằng luật nhằm kiểm soát chặt chẽ. Việc dự thảo Luật Đất đai (sửa đổi) giao Chính phủ quy định về nội dung này là chưa phù hợp với Luật Công chứng, cũng như với dự thảo Luật Nhà ở (sửa đổi) và dự thảo Luật Kinh doanh bất động sản (sửa đổi). Nếu chỉ tiết kiệm chi phí công chứng trước mắt nhưng làm tăng chi phí giải quyết tranh chấp, giảm tính an toàn của môi trường đầu tư kinh doanh thì hệ quả xã hội có thể rất lớn.

Làm rõ trách nhiệm, bảo đảm sinh kế và quyền lợi người dân

Qua kết quả khảo sát của Hội đồng Dân tộc về việc triển khai thực hiện Luật Đất đai, ĐBQH Quàng Văn Hương (Sơn La) cho biết 3 kết quả, hạn chế và những vướng mắc trong thực hiện chính sách đối với đồng bào dân tộc thiểu số tại các khu vực đặc biệt khó khăn.

Theo đại biểu, quy định giữa Luật Đất đai và chương trình mục tiêu quốc gia chưa thực sự ăn khớp: chương trình chỉ hỗ trợ một phần kinh phí, trong khi luật đặt ra yêu cầu hỗ trợ đất ở, đất sản xuất. Việc lập dự án thu hồi đất chưa rõ ràng khiến địa phương khó triển khai; quỹ đất hạn hẹp, kinh phí dành cho quỹ phát triển đất còn khó khăn, thậm chí có nơi đã tạo quỹ nhưng thực tế không có đất để bố trí.

Việc cấp giấy chứng nhận sau sáp nhập chính quyền địa phương cũng gặp vướng mắc do thiếu cơ sở pháp lý rõ ràng, trong khi tổ chức thực hiện tại cơ sở còn lúng túng, ảnh hưởng đến tiến độ và chất lượng dự án.

Để khắc phục, đại biểu Quàng Văn Hương đề nghị tiếp tục thể chế hóa Nghị quyết số 21 của Trung ương, bổ sung đồng bào dân tộc thiểu số ở vùng miền núi vào đối tượng được hưởng chính sách; quy định rõ đối tượng và nội dung trong kế hoạch sử dụng đất. Đồng thời, cần xác định cụ thể trách nhiệm của UBND cấp tỉnh, cấp xã trong rà soát quỹ đất, lập dự án thu hồi đất và ưu tiên giao đất cho đồng bào dân tộc thiểu số.

Đại biểu cũng đề nghị hạn chế thủ tục hành chính, tăng cường kết nối dữ liệu giữa các cơ quan, công khai quy trình xét duyệt để người dân giám sát. Các địa phương cần ban hành nghị quyết của HĐND tỉnh hướng dẫn thực hiện, bố trí đủ kinh phí; các bộ, ngành, đặc biệt là Bộ Tài chính, cần phối hợp sớm ban hành nghị định hướng dẫn, tháo gỡ khó khăn cho địa phương.

Cùng quan tâm đến việc bảo đảm quyền lợi của người dân khi thu hồi đất, ĐBQH Triệu Thị Ngọc Diễm (Cần Thơ) đề nghị hoàn thiện quy định về hỗ trợ khác nhằm phục hồi sinh kế. Theo đại biểu, Điều 46 của dự thảo Luật Đất đai (sửa đổi) đã bổ sung mục tiêu phục hồi sinh kế nhưng chưa quy định trực tiếp thẩm quyền của địa phương đối với chính sách hỗ trợ khác.

Trong khi đó, khoản 12 Điều 3 Nghị quyết số 254/2025/QH15 đã xác định UBND cấp tỉnh quy định biện pháp, mức hỗ trợ khác và UBND cấp xã quyết định áp dụng đối với từng dự án. Vì vậy, đại biểu đề nghị đưa nguyên tắc phân định thẩm quyền này vào luật, tạo cơ sở pháp lý ổn định khi triển khai.

Thực tế, tác động của thu hồi đất không thể giải quyết đầy đủ chỉ bằng đơn giá bồi thường hoặc một mức hỗ trợ chung. Hộ sản xuất nông nghiệp cần điều kiện tiếp tục sản xuất; hộ kinh doanh cần thời gian, địa điểm khôi phục hoạt động; người cao tuổi mất nguồn thu từ đất có thể không còn khả năng chuyển nghề. Những hoàn cảnh khác nhau đòi hỏi địa phương có biện pháp hỗ trợ phù hợp, trên cơ sở tiêu chí rõ ràng.

Đại biểu Triệu Thị Ngọc Diễm đề nghị bổ sung vào Điều 46 quy định giao UBND cấp tỉnh căn cứ điều kiện kinh tế - xã hội, đặc điểm địa phương và mức độ ảnh hưởng của việc thu hồi đất để xác định đối tượng, điều kiện, biện pháp và mức hỗ trợ khác nhằm bảo đảm chỗ ở, ổn định đời sống, sản xuất, kinh doanh và phục hồi sinh kế.

Việc hỗ trợ phải công khai, có nguồn kinh phí bảo đảm và không chi trả trùng lặp cho cùng một nội dung thiệt hại. Đồng thời, theo đại biểu, cần phân biệt chính sách hỗ trợ khác tại Điều 46 với chính sách đặc thù tại Điều 42, dành cho các dự án thuộc phạm vi đặc biệt, làm di chuyển cả cộng đồng dân cư.