Đổi mới mô hình quản trị để phát huy hiệu quả đầu tư đường sắt cao tốc Bắc - Nam
Dự án đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam mở ra cơ hội tăng cường kết nối vùng và tạo động lực phát triển kinh tế. Để phát huy hiệu quả đầu tư, cần đổi mới phương thức quản trị theo hướng kết hợp cơ chế thị trường, liên kết đa ngành và ứng dụng công nghệ số, qua đó huy động và khai thác tốt hơn các nguồn lực.
Từ đầu tư hạ tầng đến đổi mới tư duy quản trị
Phân tích bối cảnh “Ngũ hành lực” của kinh tế Việt Nam hiện nay cho thấy, để nâng cao năng suất lao động và phát triển bền vững, cần tập trung vào các nguồn lực sản phẩm cốt lõi như hạ tầng giao thông thông minh, chuỗi logistics thế hệ mới và hạ tầng năng lượng xanh. Trong đó, hệ thống giao thông kết nối đa phương thức, đặc biệt là đường sắt tốc độ cao và cảng biển sâu, giữ vai trò then chốt. Việt Nam khó có thể nâng cao năng suất nếu “mạch máu” giao thông còn tắc nghẽn.
Kinh nghiệm Nhật Bản cho thấy, ngay trong giai đoạn tái thiết sau Chiến tranh thế giới thứ hai, nước này đã vay vốn Ngân hàng Thế giới để đầu tư đường sắt tốc độ cao, tạo động lực thúc đẩy phát triển kinh tế. Với đặc điểm lãnh thổ dài, hẹp và các đô thị tập trung dọc hành lang giao thông, Nhật Bản đã chứng minh đường sắt tốc độ cao không phải là hạ tầng xa xỉ chỉ dành cho quốc gia giàu có, mà có thể trở thành động lực nâng cao năng suất lao động và phát triển kinh tế.
Chi phí logistics của Việt Nam hiện ở mức cao, khoảng 16 - 17% GDP, so với mức bình quân thế giới khoảng 10 - 11%. Trong khi đó, địa hình trải dài với chuỗi đô thị từ Hà Nội, Thanh Hóa, Vinh, Đà Nẵng, Nha Trang đến TP. Hồ Chí Minh tạo điều kiện thuận lợi để đường sắt tốc độ cao phát huy hiệu quả vận tải hành khách.
Vì vậy, việc Quốc hội thông qua chủ trương đầu tư Dự án đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam tại Nghị quyết số 172/2024/QH15 ngày 30/11/2024 mở ra cơ hội hiện đại hóa hạ tầng giao thông, tăng cường kết nối vùng, nâng cao năng suất lao động và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững.
Tuy nhiên, dự án đang đối mặt với nhiều thách thức về giải phóng mặt bằng, công nghệ, tiến độ, nhân lực chất lượng cao, đồng bộ hạ tầng năng lượng và đặc biệt là khả năng thu hồi vốn sau khi đưa vào vận hành, dự kiến từ năm 2035.
Ba trụ cột nâng cao hiệu quả đầu tư
Để vượt qua những thách thức này, Việt Nam cần đổi mới mạnh mẽ mô hình quản trị vĩ mô theo hướng dài hạn. Trong đó, mô hình Quản trị kinh tế bền vững MAP (Market, Alignment, Platform), dựa trên bộ khung chiến lược 3Qs và “Ngũ hành lực”, tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI) và dữ liệu lớn, được kỳ vọng có thể rút ngắn thời gian hoàn vốn thông qua ba đột phá về tư duy và công nghệ.
Thứ nhất, Thị trường (Market): Dự án cần được vận hành theo cơ chế thị trường hiện đại. Thay vì chỉ tập trung vào doanh thu vận tải, mô hình MAP hướng tới khai thác giá trị kinh tế gia tăng từ hệ sinh thái dịch vụ gắn với đường sắt.
Nguồn thu tiềm năng lớn nằm ở việc khai thác thương mại 23 nhà ga theo mô hình phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng (TOD) và triết lý Eki-naka của Nhật Bản. Theo đó, các nhà ga không đơn thuần là nơi đón, trả khách mà có thể trở thành những trung tâm kinh tế, thương mại và dịch vụ, tích hợp trung tâm mua sắm, khách sạn, văn phòng và logistics thông minh.
Thứ hai, Đồng thuận/liên kết (Alignment): Ở cấp độ vĩ mô, cấu phần này được triển khai thông qua bộ khung 3Qs (Quy hoạch, Quản trị, Quan hệ), kết hợp hợp tác quốc tế với quy hoạch tích hợp đa phương thức, nhằm tăng cường liên kết các nguồn lực trong mô hình “Ngũ hành lực”.
Trước hết, thông qua chiến lược quan hệ quốc tế, Việt Nam có thể tận dụng xu hướng đầu tư theo các tiêu chuẩn môi trường, xã hội và quản trị (ESG) để đàm phán với các định chế tài chính lớn và các nhà đầu tư quốc tế, huy động nguồn vốn xanh với chi phí hợp lý. Phát hành trái phiếu xanh quốc tế là một phương án cần nghiên cứu nhằm giảm chi phí vốn, qua đó nâng cao hiệu quả tài chính và khả năng thu hồi vốn của dự án.
Tiếp đó, Việt Nam cần chủ động lựa chọn đối tác công nghệ phù hợp, gắn hợp tác với lộ trình nội địa hóa và chuyển giao công nghệ theo ba giai đoạn: ưu tiên doanh nghiệp trong nước tham gia thi công hầm, cầu, đường; tiếp nhận công nghệ cơ khí phụ trợ, luyện kim và chế tạo ray; từng bước làm chủ công nghệ, phần mềm điều hành thông minh.
Đồng thời, cần phát triển đồng bộ hạ tầng giao thông đa phương thức, kết nối đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam với các cảng hàng không quốc tế như Nội Bài, Long Thành; cảng biển nước sâu như Lạch Huyện, Liên Chiểu, Cái Mép - Thị Vải và các trung tâm đô thị, logistics. Việc tích hợp tuyến đường sắt vào mạng lưới giao thông quốc gia, kết hợp nghiên cứu khai thác vận tải hàng hóa phù hợp, sẽ góp phần tối ưu hóa chuỗi cung ứng, giảm chi phí logistics và nâng cao sức cạnh tranh của nền kinh tế.
Đặc biệt, cần coi trọng xây dựng niềm tin và sự đồng thuận của người dân trong công tác giải phóng mặt bằng dọc tuyến. Đây là yếu tố quan trọng để đẩy nhanh tiến độ thi công, hạn chế phát sinh chi phí và nâng cao hiệu quả đầu tư.
Thứ ba, Nền tảng (Platform): Hệ điều hành số eSOS, mô hình MAP và thể chế số là nền tảng kỹ thuật, pháp lý để hiện thực hóa hai trụ cột Market và Alignment. Cấu phần này gồm hai phương diện: nền tảng tài chính - thể chế số và nền tảng công nghệ điều hành.
Về tài chính, thông qua hợp tác quốc tế và ứng dụng AI, dự án có thể định lượng lượng phát thải CO₂ cắt giảm, nghiên cứu chuyển đổi thành tín chỉ carbon đủ điều kiện giao dịch trên thị trường quốc tế, tạo thêm nguồn thu hỗ trợ trả nợ gốc và lãi trái phiếu xanh.
Về công nghệ điều hành, mô hình đề xuất ứng dụng hệ điều hành số eSOS tích hợp AI và Blockchain để giám sát toàn bộ quá trình triển khai dự án theo thời gian thực. eSOS đóng vai trò như hệ thống “ra-đa”, kịp thời phát hiện, cảnh báo các điểm nghẽn về vốn, vật liệu và tiến độ thi công; đồng thời hỗ trợ kích hoạt phương án xử lý thông qua hợp đồng thông minh (Smart Contract), góp phần giảm chậm trễ trong quy trình quản lý, điều hành.
Nền tảng công nghệ này còn được kỳ vọng trở thành “hệ miễn dịch tự động” hỗ trợ phòng, chống đầu cơ và tham nhũng. AI có thể theo dõi biến động đất đai quanh 23 nhà ga TOD, phát hiện giao dịch bất thường, hỗ trợ cơ quan chức năng kiểm soát đầu cơ và khai thác giá trị gia tăng từ đất đai. Đồng thời, ứng dụng Blockchain và hợp đồng thông minh để giám sát dòng vốn, đối chiếu khối lượng thi công thực tế với thiết kế số trước khi giải ngân, góp phần hạn chế thất thoát và tiêu cực.
Tuy nhiên, để mô hình MAP phát huy hiệu quả, cần có khung thể chế phù hợp. Theo đó, Chính phủ có thể nghiên cứu, kiến nghị Quốc hội ban hành nghị quyết về cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) dành cho dự án, tạo cơ sở pháp lý để ứng dụng AI, Blockchain và các giao dịch điện tử trong quản lý, điều hành, đồng thời đơn giản hóa thủ tục hành chính.
Bên cạnh đó, Chính phủ có thể xem xét thành lập Ủy ban Chiến lược Quốc gia chuyên trách về dự án, do lãnh đạo Chính phủ trực tiếp chỉ đạo. Cơ quan này có nhiệm vụ điều phối liên bộ, liên địa phương, kết nối và chia sẻ dữ liệu, bảo đảm sự thống nhất trong quản lý, điều hành và tháo gỡ kịp thời các vướng mắc trong quá trình thực hiện dự án.
Tựu trung, dự án đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam đặt ra yêu cầu đổi mới tư duy và phương thức quản trị các công trình hạ tầng quy mô lớn. Hiệu quả đầu tư phụ thuộc vào khả năng huy động, kết nối và khai thác các nguồn lực, bên cạnh việc xây dựng và vận hành tuyến đường sắt. Mô hình quản trị MAP, kết hợp cơ chế thị trường, liên kết đa ngành và công nghệ số, có thể góp phần nâng cao hiệu quả đầu tư, tạo sức lan tỏa với nền kinh tế.
