Đổi mới mô hình phát triển đô thị để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế

Đây là một trong những vấn đề trọng tâm được thảo luận tại Diễn đàn Phát triển bền vững đô thị Việt Nam năm 2026, do Bộ Xây dựng phối hợp với Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương tổ chức sáng 6/11 tại Hà Nội, với chủ đề "Mô hình phát triển đô thị đóng góp cho tăng trưởng quốc gia".

Diễn đàn diễn ra trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng GDP bình quân từ 10% mỗi năm trong giai đoạn 2026-2030, đòi hỏi hệ thống đô thị phát huy mạnh mẽ hơn vai trò động lực tăng trưởng, đồng thời giải quyết những bất cập về quy hoạch, hạ tầng và quản trị.

Đô thị phải tạo ra những giá trị tăng trưởng mới

Phát biểu khai mạc, Phó trưởng Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương Nguyễn Ngọc Tuấn cho biết, sau 40 năm đổi mới, hệ thống đô thị Việt Nam đã phát triển mạnh về số lượng, quy mô và phân bố, từng bước hình thành các trung tâm kinh tế, cực tăng trưởng. Kết cấu hạ tầng và chất lượng không gian đô thị được cải thiện, góp phần nâng cao đời sống người dân và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội.

Tuy nhiên, chất lượng và hiệu quả đô thị hóa chưa tương xứng với tiềm năng. Công tác quy hoạch và tổ chức thực hiện quy hoạch còn hạn chế; hạ tầng thiếu đồng bộ, trong khi năng lực quản trị và khả năng chống chịu trước biến đổi khí hậu chưa đáp ứng yêu cầu.

Theo Phó trưởng Ban Nguyễn Ngọc Tuấn, mục tiêu tăng trưởng cao và bền vững đòi hỏi đô thị phải thực sự trở thành động lực phát triển kinh tế. Quá trình sắp xếp đơn vị hành chính, tổ chức chính quyền địa phương hai cấp cùng với chuyển đổi số đang đặt ra yêu cầu đổi mới mạnh mẽ phương thức quy hoạch, tổ chức không gian và quản trị đô thị.

Cùng quan điểm, Thứ trưởng Bộ Xây dựng Nguyễn Tường Văn cho rằng, mô hình phát triển đô thị trên thế giới đang chuyển đổi căn bản. Đô thị ngày càng trở thành trung tâm khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, nơi hình thành các ngành kinh tế và động lực tăng trưởng mới.

Thực tiễn tại Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh cho thấy, đổi mới mô hình phát triển đô thị không đơn thuần là thay đổi cấu trúc không gian, mà còn phải tổ chức lại các hoạt động kinh tế, khai thác hiệu quả lợi thế, nâng cao năng suất và tạo sức lan tỏa.

"Vấn đề đặt ra không chỉ là chúng ta cần phát triển thêm bao nhiêu đô thị, mở rộng bao nhiêu không gian hay đầu tư thêm bao nhiêu công trình, mà quan trọng hơn là mỗi đô thị sẽ tạo ra những giá trị mới gì, đóng góp như thế nào vào năng suất, chất lượng tăng trưởng, sức cạnh tranh của nền kinh tế và chất lượng sống của người dân", Thứ trưởng Nguyễn Tường Văn nhấn mạnh.

Theo Thứ trưởng, đổi mới mô hình phát triển đô thị cần gắn với tái cấu trúc không gian kinh tế và đổi mới mô hình tăng trưởng quốc gia; lấy chất lượng sống của người dân làm mục tiêu, thúc đẩy chuyển đổi xanh, chuyển đổi số và nâng cao khả năng chống chịu. Đồng thời, cần đổi mới quản trị phù hợp với chính quyền địa phương hai cấp và cơ chế huy động, sử dụng nguồn lực.

Cục trưởng Cục Phát triển đô thị Trần Quốc Thái cho biết, tỷ lệ đô thị hóa của Việt Nam hiện đạt khoảng 53,3%. Hệ thống đô thị, đặc biệt là các đô thị lớn, đang đóng vai trò quan trọng đối với tăng trưởng kinh tế và nguồn thu ngân sách.

Theo số liệu được Cục trưởng dẫn tại diễn đàn, trong 10 địa phương có tổng thu ngân sách lớn nhất cả nước năm 2025, có 6 địa phương là đô thị; trong 10 địa phương đóng góp lớn nhất cho tăng trưởng kinh tế, có 7 địa phương là đô thị.

Để phát huy vai trò này, Bộ Xây dựng xác định chuyển mạnh từ chiến lược sang hành động, gắn quy hoạch với chương trình phát triển đô thị và kế hoạch đầu tư; chuyển từ quản lý theo quy trình, thủ tục sang quản trị dựa trên kết quả và dữ liệu.

Đáng chú ý, nguồn lực phát triển đô thị cần chuyển từ khai thác, mở rộng diện tích đất đai sang dựa trên năng suất, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, kinh tế số, kinh tế xanh và các dịch vụ có giá trị gia tăng cao.

Cùng với đó là phát triển đô thị đa tầng, đa trung tâm, tăng cường liên kết vùng, kết nối hạ tầng giao thông, logistics và hạ tầng số. Trong giai đoạn đến năm 2030, ba ưu tiên được xác định gồm phát triển đô thị thông minh, thích ứng biến đổi khí hậu và cải tạo, tái thiết đô thị gắn với giao thông công cộng (TOD).

Đa dạng hóa nguồn vốn, nâng hiệu quả đầu tư hạ tầng

Bên cạnh đổi mới mô hình tăng trưởng, bài toán huy động và sử dụng nguồn lực được các đối tác quốc tế đặc biệt quan tâm.

Đại sứ Thụy Sĩ tại Việt Nam Thomas Gass nhận định, trước sức ép phát triển kinh tế và biến đổi khí hậu, Việt Nam cần đẩy nhanh đầu tư hạ tầng nhưng quan trọng hơn là lựa chọn đúng lĩnh vực, dự án ưu tiên và nâng cao hiệu quả đầu tư.

Theo Đại sứ, các dự án hạ tầng cần được thiết kế để tăng khả năng chống chịu trước thiên tai, ngập lụt, nắng nóng cực đoan, bảo đảm hoạt động giao thông, sản xuất kinh doanh và dịch vụ công trong điều kiện thời tiết bất lợi.

Đại sứ cũng đề cập Chương trình hợp tác phát triển đô thị bền vững giữa Thụy Sĩ và Bộ Xây dựng, hướng tới nâng cao năng lực lập kế hoạch, chuẩn bị dự án và huy động vốn tư nhân cho hạ tầng đô thị.

Ở góc độ tài chính, bà Mariam J. Sherman, Giám đốc Ngân hàng Thế giới tại Việt Nam, Campuchia và Lào, cho rằng nhu cầu đầu tư hạ tầng rất lớn trong khi nguồn lực ngân sách có hạn, đòi hỏi Việt Nam đa dạng hóa các kênh huy động vốn.

Theo đại diện Ngân hàng Thế giới, vốn đầu tư công nên ưu tiên cho những công trình khó tạo nguồn thu trực tiếp như phòng chống ngập úng, hạ tầng chống chịu thiên tai. Với các dự án có khả năng thu hồi vốn như cấp nước, xử lý nước thải, chất thải rắn và giao thông, cần tăng cường hợp tác công tư (PPP) và các mô hình tài chính hỗn hợp.

Bà cũng đề cập đề xuất thành lập Quỹ Đầu tư cơ sở hạ tầng Việt Nam nhằm tạo thêm kênh huy động nguồn lực, đồng thời khuyến nghị phát triển các công cụ tài chính như trái phiếu xanh, nâng cao năng lực chuẩn bị dự án và khả năng tiếp cận vốn của địa phương.

Theo bà Mariam J. Sherman, Bộ Xây dựng cần phát huy vai trò hướng dẫn, xây dựng tiêu chuẩn kỹ thuật, chia sẻ mô hình quản lý hiệu quả và phối hợp với Bộ Tài chính hoàn thiện cơ chế huy động vốn cho phát triển hạ tầng.